Muren die de communicatie belemmeren
ROBERT is een Wachttoren-zendeling die in het Westafrikaanse Sierra Leone woont. Toen hij kort na zijn aankomst in het land op een dag op straat liep, hoorde hij dat de plaatselijke kinderen in koor „Blanke man! Blanke man!” riepen. Robert, die een zwarte Amerikaan is, keek om zich heen, zoekend naar de blanke man, maar er was niemand anders. Toen besefte hij dat het geroep van de kinderen voor hem bestemd was!
Het spreekkoor had niets lelijks. De kinderen gaven slechts uiting aan hun besef dat Robert uit een andere cultuur kwam dan die van hen. Robert een blanke man te noemen, was de beste manier die zij konden bedenken om dat verschil onder woorden te brengen.
Hoe de cultuur van invloed is op wie wij zijn
Cultuur is globaal wel gedefinieerd als „een geheel van gemeenschappelijke denkbeelden, . . . de gebruiken, opvattingen en kennis die kenmerkend zijn voor een manier van leven”. Wij leren veel culturele waarden doordat ze ons rechtstreeks worden onderwezen, maar wij nemen tevens veel op zonder ons daar ook maar van bewust te zijn. Zo zei een onderzoeker: „Vanaf het moment dat [een kind] geboren wordt, zijn de gebruiken waarin hij wordt geboren bepalend voor zijn beleving en gedrag. Tegen de tijd dat hij kan praten, is hij het kleine produkt van zijn cultuur, en tegen de tijd dat hij volwassen is en deel kan nemen aan de activiteiten van zijn cultuur, zijn de gewoonten ervan zijn gewoonten, de opvattingen zijn opvattingen, de onmogelijkheden zijn onmogelijkheden geworden.”
In veel opzichten maakt de cultuur ons het leven gemakkelijker. Als kinderen leren wij al snel hoe wij onze ouders kunnen behagen. De wetenschap wat aanvaardbaar is in onze samenleving en wat niet, dient ons als richtsnoer wanneer wij moeten beslissen hoe te handelen, hoe ons te kleden en hoe met anderen om te gaan.
Natuurlijk is dat wat wij als persoon zijn niet alleen afhankelijk van onze culturele achtergrond. Binnen elke cultuur zijn er variaties onder mensen. Wie wij zijn wordt ook bepaald door onze genetische opbouw, wat wij in het leven hebben meegemaakt en een menigte andere factoren. Niettemin is de cultuur een lens waardoorheen wij de wereld zien.
Onze cultuur bepaalt bijvoorbeeld niet alleen de taal die wij spreken maar ook de manier waarop wij die spreken. In delen van het Midden-Oosten wordt het gewaardeerd als mensen zich bekwaam weten uit te drukken met veel woorden, met herhalingen en metaforen. De mensen in sommige landen van het Verre Oosten daarentegen beperken verbale communicatie tot een minimum. Een Japans spreekwoord weerspiegelt deze zienswijze: „Uw mond zal uw ondergang zijn.”
Onze cultuur bepaalt hoe wij tijd bezien. Indien u in Zwitserland tien minuten te laat bent voor een afspraak, wordt u geacht u te verontschuldigen. In andere landen kunt u een uur of twee te laat komen zonder u hoegenaamd te hoeven verontschuldigen.
Onze cultuur brengt ons ook waarden bij. Denk u eens in hoe u zich zou voelen als iemand tegen u zei: „Je bent heel wat aangekomen. Je wordt echt dik!” Als u in een Afrikaanse cultuur bent opgegroeid waar zwaarlijvigheid op prijs wordt gesteld, zou die opmerking u waarschijnlijk gelukkig stemmen. Maar als u in een westerse cultuur bent grootgebracht waar slankheid hoog scoort, zou de openhartige opmerking u vermoedelijk schokken.
’Onze manier is de beste!’
Wat de communicatie tussen mensen van verschillende culturen zo vaak in de weg staat, is dat mensen overal geneigd zijn hun eigen cultuur beter te vinden. De meesten van ons denken dat onze opvattingen, waarden, tradities, kledingstijl en ideeën over schoonheid juist, gepast en beter zijn dan daarvan afwijkende. Ook zijn wij geneigd andere culturen te beoordelen naar de waarden van onze eigen groep. Die manier van denken wordt etnocentrisme genoemd. The New Encyclopædia Britannica merkt op: „Etnocentrisme . . . is welhaast universeel te noemen. Leden van bijna alle culturen van de wereld bezien hun eigen manier van leven als superieur aan die van zelfs nauw verwante buren.”
Tweehonderd jaar geleden verwoordde een Engelse landjonker zijn mening nogal lomp met: „Volgens mij zijn buitenlanders dwazen.” De redacteur van het citatenboek waarin deze woorden voorkomen, schreef: „[Dit] moet wel een uiting van een van de meest universele gevoelens zijn.”
Voorbeelden van onverdraagzaamheid tegenover mensen van andere culturen zijn er legio. Hoewel het volgende citaat oorspronkelijk in de jaren ’30 werd opgetekend door een Duitse romancier, wordt het vaak toegeschreven aan nazi-leider Hermann Göring: „Als ik het woord cultuur hoor, grijp ik naar mijn revolver.”
Sterke etnocentrische opvattingen kunnen tot discriminatie leiden, wat weer tot vijandschap en conflicten kan leiden. Richard Goldstone is de hoofdaanklager bij het Internationale Tribunaal dat een onderzoek instelt naar oorlogsmisdaden in Rwanda en het voormalige Joegoslavië. Over de barbaarsheden in beide conflicten zei hij: „Dit soort dingen kan overal gebeuren. Hier heb je twee onderscheiden landen, verschillend van cultuur en historische achtergrond; toch [worden] er vergelijkbare gruwelen door buur tegen buur begaan. Dit soort beestachtige etnische of godsdienstige oorlogen is louter discriminatie die tot een stadium van gewelddadigheid is opgevoerd. De groep waar men het op gemunt heeft, moet gedehumaniseerd of gedemoniseerd worden. Is dit eenmaal gebeurd, dan bevrijdt dat gewone mensen van de morele beperkingen die hun normaal zouden beletten zulke verschrikkelijke dingen te doen.”
Het verruimen van onze kijk
Gewoonlijk zijn de mensen met wie wij bevriend willen zijn, mensen die ongeveer net als wij zijn, mensen die onze opvattingen en waarden delen. Wij vertrouwen en begrijpen hen. Wij voelen ons ontspannen in hun gezelschap. Als wij het gedrag van iemand anders raar of abnormaal vinden, zullen onze vrienden het vermoedelijk met ons eens zijn omdat onze vrienden dezelfde vooroordelen hebben.
Wat kunnen wij dan winnen door te communiceren met anderen die door hun culturele achtergrond van ons verschillen? Om te beginnen zal een goede communicatie ons helpen de redenen te begrijpen waarom anderen op hun manier denken en handelen. Kunle, een Westafrikaan, zegt: „Veel kinderen in Afrika mogen beslist niet praten onder het eten. In sommige Europese landen echter wordt conversatie tijdens de maaltijd aangemoedigd. Wat gebeurt er wanneer een Europeaan en een Afrikaan samen een maaltijd gebruiken? De Europeaan vraagt zich af waarom de Afrikaan onder het eten lijkt te piekeren en geen woord zegt. Ondertussen vraagt de Afrikaan zich af waarom de Europeaan zo zit te kwetteren!” Het is duidelijk dat in zulke situaties wederzijds begrip van elkaars culturele achtergrond er in grote mate toe kan bijdragen dat het maatschappelijk vooroordeel wordt weggenomen.
Naarmate wij mensen van andere culturen leren kennen, gaan wij niet alleen anderen beter begrijpen maar ook onszelf. Een antropoloog schreef: „Het laatste wat een diepzeebewoner zou ontdekken, zou water zijn. Hij zou zich pas van het bestaan ervan bewust worden als hij toevallig aan de oppervlakte zou belanden en met lucht kennis zou maken. . . . Het vermogen om de cultuur van de eigen samenleving te overzien . . . eist een mate van objectiviteit die zelden of nooit wordt bereikt.” Niettemin zijn wij, door onszelf aan andere culturen bloot te stellen, als de diepzeebewoner die kennis maakt met lucht; wij worden ons bewust van de culturele „wateren” waarin wij leven. De schrijver Thomas Abercrombie bracht het welsprekend als volgt onder woorden: „Iemand die nooit verleid is door een vreemde cultuur, zal nooit begrijpen hoe zijn eigen cultuur hem ketent.”
Om kort te gaan, waardering voor andere culturen kan ons leven verrijken door onze kijk te verruimen, zodat wij zowel onszelf als anderen beter begrijpen. Hoewel ons culturele erfgoed en een etnocentrische denkwijze muren kunnen zijn die de communicatie belemmeren, hoeft dat niet zo te zijn. Die muren kunnen doorbroken worden.
[Inzet op blz. 6]
„Leden van bijna alle culturen van de wereld bezien hun eigen manier van leven als superieur aan die van zelfs nauw verwante buren.” — The New Encyclopædia Britannica
[Illustratie op blz. 7]
Wij kunnen van de goede dingen van andere culturen leren genieten
[Illustratieverantwoording op blz. 6]
Wereldbol: Mountain High Maps® Copyright © 1995 Digital Wisdom, Inc.