De ziekte van Lyme — Loopt u gevaar?

TERWIJL aids in de krantekoppen belandt, haalt de ziekte van Lyme nauwelijks de voetnoten. Toch verbreidt de ziekte van Lyme zich snel. Enkele jaren geleden sprak The New York Times Magazine zelfs van „de snelst groeiende infectieziekte in [de Verenigde Staten] na aids”. Berichten uit andere landen laten zien dat de ziekte zich ook verbreidt in Azië, Europa en Zuid-Amerika.

Wat is de ziekte van Lyme? Hoe verbreidt ze zich? Loopt u gevaar?

Teken, herten en u

Zo’n twintig jaar geleden deed zich een mysterieuze stijging in het aantal gevallen van arthritis voor in en rond het plaatsje Lyme in Connecticut, in het noordoosten van de Verenigde Staten. De slachtoffers waren voornamelijk kinderen. Hun arthritis begon met uitslag, hoofdpijn en pijn in hun gewrichten. Een inwoonster merkte op dat al gauw haar „man en twee van de kinderen op krukken liepen”. Het duurde niet lang of ruim vijftig personen in dat gebied leden eraan en binnen enkele jaren vertoonden duizenden dezelfde pijnlijke symptomen.

In het besef dat deze aandoening verschilde van andere ziekten, gaven onderzoekers ze de naam ziekte van Lyme. De oorzaak? Borrelia burgdorferi — een kurketrekkervormige bacterie die in teken huist. Hoe wordt ze verbreid? Op een boswandeling kan iemand een besmette teek oplopen. De teek perforeert de huid en injecteert de ziekteverwekkende bacterie in de ongelukkige wandelaar. Daar deze besmette teken vaak meeliften op herten, zich met hertebloed voeden en op de dieren paren, en daar meer mensen zich vestigen in plattelandsgebieden waar volop herten huizen, is het geen wonder dat de ziekte van Lyme steeds meer voorkomt.

Symptomen en problemen

Het eerste symptoom van de ziekte van Lyme is over het algemeen huiduitslag (bekend als erythema migrans), die begint als een kleine rode vlek. In de loop van dagen of weken groeit het veelbetekenende vlekje uit tot een cirkelvormige, driehoekige of ellipsvormige uitslag die zo groot kan zijn als een kwartje maar zich ook over de hele breedte van iemands rug kan uitbreiden. De uitslag gaat vaak vergezeld van koorts, hoofdpijn, een stijve nek, spier- en gewrichtspijnen en moeheid. Wordt niet tijdig tot behandeling overgegaan, dan krijgt meer dan de helft van de slachtoffers last van aanvallen van pijnlijke en gezwollen gewrichten, die maanden kunnen duren. Wel twintig procent van de niet behandelde patiënten krijgt uiteindelijk chronische arthritis. Hoewel het minder vaak voorkomt, kan de ziekte ook het zenuwstelsel aantasten en hartproblemen veroorzaken. — Zie het bijgaande kader.

Veel deskundigen vinden de ziekte van Lyme een moeilijk vast te stellen kwaal omdat de eerste, griepachtige symptomen veel lijken op die van andere infectieziekten. Bovendien krijgt één op de vier besmette personen geen uitslag — het enige kenmerk dat uniek is voor de ziekte van Lyme — en veel patiënten kunnen zich niet herinneren of zij door een teek gebeten zijn omdat de beet meestal pijnloos is.

De diagnose wordt verder bemoeilijkt doordat de huidige beschikbare bloedproeven op antistoffen niet betrouwbaar zijn. Antistoffen in het bloed van de patiënt geven aan dat het immuunsysteem van het lichaam indringers heeft bespeurd, maar met sommige proeven kan niet worden vastgesteld of die indringers Lyme-ziektebacteriën zijn. Een patiënt kan dus positief voor de ziekte van Lyme testen terwijl zijn symptomen in werkelijkheid aan andere bacteriële infecties te wijten zijn. Het Nationaal Gezondheidsinstituut in de Verenigde Staten (NIH) raadt artsen daarom aan hun diagnose te baseren op de herinnering aan een tekebeet, de symptomen van de patiënt en een grondige uitsluiting van andere ziekten die de bewuste symptomen teweeggebracht kunnen hebben.

Behandeling en preventie

De meeste patiënten kunnen bij een tijdig stellen van de diagnose met succes met antibiotica behandeld worden. Hoe eerder de behandeling begint, des te sneller en vollediger zal het herstel zijn. Vermoeidheid en pijn kunnen nog enkele maanden na de behandeling aanhouden, maar deze symptomen zullen afnemen zonder de noodzaak van verdere antibioticatherapie. Het NIH waarschuwt evenwel dat „als iemand de ziekte van Lyme heeft gehad, dat geen garantie is dat hij of zij in de toekomst van de ziekte verschoond zal blijven”.

Zal er ooit verandering komen in dat verontrustende vooruitzicht? In een nieuwsbrief van de Medische Faculteit van de Yale University in de Verenigde Staten werd bekendgemaakt dat onderzoekers een experimenteel vaccin hebben ontwikkeld waarmee de ziekte van Lyme misschien voorkomen zal kunnen worden. Dit vaccin met tweeledige werking stimuleert het menselijk immuunsysteem tot de aanmaak van antistoffen die binnendringende Lyme-bacteriën aanvallen en doden. Tegelijkertijd vernietigt het ook de bacteriën die leven in de teken waardoor een gevaccineerd slachtoffer wordt gebeten.

„Het testen van dit vaccin”, zegt dr. Stephen E. Malawista, een van de onderzoekers die in 1975 de ziekte van Lyme hebben ontdekt, „is een belangrijke ontwikkeling in onze inspanningen om mensen te beschermen tegen de potentieel ernstige gevolgen van de ziekte van Lyme.” Wetenschappers hopen, aldus The New York Times, dat in gebieden waar angst voor de ziekte mensen binnenshuis heeft gehouden, „dit vaccin ertoe zal bijdragen dat natuurgebieden worden teruggewonnen voor menselijk gebruik”.

Ondertussen kunt u evenwel zelf enkele voorzorgsmaatregelen nemen. Het NIH raadt het volgende aan: Loopt u in gebieden waar het wemelt van de teken, blijf dan midden op de paden. Draag een lange broek, een hemd met lange mouwen en een hoed. Stop de pijpen van uw broek in uw sokken en draag schoenen die niets van uw voeten onbedekt laten. Het dragen van kleding in lichte kleuren maakt het gemakkelijker teken te ontdekken. Op kleding en huid aangebrachte insektenwerende middelen zijn doeltreffend, maar ze kunnen ernstige bijwerkingen hebben, vooral bij kinderen. „Zwangere vrouwen moeten er bijzonder goed op letten teken in gebieden waar de ziekte van Lyme heerst te vermijden,” waarschuwt het NIH, „omdat de infectie overgedragen kan worden op het ongeboren kind”, waardoor de kans op een miskraam of een doodgeboren baby vergroot wordt.

Controleer uzelf en uw kinderen zodra u binnenshuis bent op teken, vooral de behaarde delen van het lichaam. Doe dit zorgvuldig omdat onvolgroeide teken ongeveer zo klein zijn als de punt aan het einde van deze zin en u ze gemakkelijk kunt aanzien voor een vuiltje. Hebt u huisdieren, kijk die dan na voordat ze het huis binnenkomen — ook die kunnen de ziekte van Lyme oplopen.

Hoe verwijdert u een teek? Niet met uw blote vingers maar met een stomp pincet. Trek er voorzichtig maar stevig aan, dicht achter de kop, totdat de teek haar greep op de huid loslaat, maar knijp niet in het lijf. Reinig de plek van de beet daarna grondig met een ontsmettend middel. Verwijdert u de teek binnen 24 uur, aldus dr. Gary Wormser, een Amerikaanse specialist op het gebied van infectieziekten, dan blijft u misschien een besmetting met de ziekte van Lyme bespaard.

Toegegeven, zelfs in zwaar door teken geteisterde gebieden is de kans dat u de fnuikende ziekte van Lyme oploopt klein. Maar het nemen van deze simpele voorzorgsmaatregelen zal die kleine kans nog kleiner maken. Zijn die voorzorgen de moeite waard? Vraag het maar aan een willekeurige Lyme-patiënt!

[Kader op blz. 14]

Symptomen van de ziekte van Lyme

In een vroeg stadium:

○ Uitslag

○ Spier- en gewrichtspijnen

○ Hoofdpijn

○ Stijve nek

○ Ernstige moeheid

○ Koorts

○ Aangezichtsverlamming

○ Meningitis

○ Korte episodes van pijnlijke en gezwollen gewrichten

Minder algemeen:

○ Oogontsteking

○ Duizeligheid

○ Kortademigheid

In een later stadium:

○ Arthritis, met tussenpozen of chronisch

Minder algemeen:

○ Geheugenverlies

○ Concentratiestoornis

○ Verandering in humeur of slaapgewoonten

Een of meer van deze symptomen kunnen zich op verschillende tijden voordoen tijdens de besmetting. — Lyme Disease — The Facts, the Challenge, uitgegeven door het Nationaal Gezondheidsinstituut in de Verenigde Staten.

[Illustratie op blz. 15]

Tijdens een boswandeling kunt u gevaar lopen

[Illustratie op blz. 16]

Een teek (aanzienlijk vergroot)

[Verantwoording]

Yale School of Medicine

[Illustratie op blz. 16]

Teek (op ware grootte)