De betekenis achter het masker
DE HOUTHAKKER BEGEEFT ZICH MET ZIJN BIJL IN DE HAND NAAR EEN BOOM IN HET CENTRAALAFRIKAANSE WOUD. ZIJN MISSIE IS VAN GODSDIENSTIGE AARD, EEN MISSIE DIE IN DE LOOP DER MILLENNIA TALLOZE MALEN IN AFRIKA IS UITGEVOERD.
DE HOUTHAKKER gelooft dat er in de boom een geest woont die diepe eerbied verdient. Om zich tegen de gramschap van die geest te beschermen, heeft de houthakker een waarzegger geraadpleegd voordat hij het woud inging. Daarop onderging hij een reinigingsceremonie en bracht hij een offer aan de geest van de boom.
Hij brengt de boom met zijn bijl een slag toe, waarna hij zijn lippen op de houw legt en wat sap opzuigt om verwantschap met de boom tot stand te brengen. Nadat de boom geveld is, laat hij die enkele dagen liggen om de geest ruimschoots de tijd te laten voor het vinden van een verblijfplaats elders. Hij gelooft dat de boom zelf macht bezit, ondanks het vertrek van de geest. De kracht van de boom is zo groot dat mensen die het hout ervan bewerken, zich voor hun eigen bescherming zorgvuldig aan een voorgeschreven traditioneel ritueel moeten houden.
In de bekwame handen van de houtsnijder wordt het hout een masker. Men gelooft dat naarmate het masker vorm krijgt, het hout steeds meer macht verwerft. De houtsnijder is niet vrij om er een willekeurige vorm aan te geven die hem aanstaat; hij moet zich naar de traditionele vormentaal van zijn etnische groep voegen. Doet hij dat niet, dan riskeert hij de smaad van de gemeenschap waartoe hij behoort en de toorn van de geest van het masker.
Is het masker voltooid, dan verricht de medicijnman een inwijdingsceremonie waarbij hij magische ingrediënten op het masker aanbrengt. Het masker wordt nu verondersteld grote bovennatuurlijke macht te hebben en de verblijfplaats te worden van de geest waaraan het gewijd is. Het masker is nu klaar voor gebruik bij godsdienstige ceremoniën.
De betekenis van het masker in Afrika
Maskers worden in een groot deel van het Afrikaanse continent bij de aanbidding gebruikt. In het boek Masks — Their Meaning and Function wordt verklaard: „Het masker kan twee functies hebben: het kan als fetisj worden gebruikt, zoals het miniatuurmasker; of het kan gedragen worden, in welk geval het zijn functie is voorouders, geesten of andere bovennatuurlijke wezens op te roepen.”
De wetenschapper Geoffrey Parrinder geeft in zijn boek Religion in Africa een gedetailleerder uitleg als hij schrijft: „[Afrikaanse houten maskers] zijn van godsdienstige aard, of ze nu naturalistisch, formalistisch of abstract zijn. Ze vertegenwoordigen de doden of begeleidende geesten bij hun ritueel, ofwel ’geheime genootschappen’ verbonden met de doden of dienend om toverij tegen te gaan. Uitdrukkingsloos of angstaanjagend, verwrongen of abstract, uit de maskers spreekt krachtig het ontzag inboezemende van de doden, evenals de overtuiging dat de dood niet het einde is. Ze worden gemaakt om door mensen gedragen te worden die de doden verpersoonlijken; daarbij wordt dan meestal een gewaad over het lichaam gedragen en zij mogen niet aangeduid worden als mensen maar moeten als geesten worden aangeduid.”
Naast hun gebruik bij begrafenisriten en ter bescherming tegen toverij spelen maskers een belangrijke rol bij initiatieceremoniën, feesten, gerechtelijke kwesties, vruchtbaarheidsriten en „contacten met de doden”. Soms spelen maskers zelfs een rol bij de vieringen en ceremoniën van de christenheid. In Sierra Leone bijvoorbeeld dansen gemaskerde „duivels” naar het plein bij een kerk om eer te betuigen bij huwelijksvoltrekkingen. Bij al deze toepassingen hebben de maskers dezelfde basisbetekenis. Het zijn, aldus het boek African Masks, „reliekhouders van goddelijke macht, of hun functie nu diepzinnig, of frivool en amusant bedoeld is”.
Van de ruim duizend etnische groepen in Afrika maken er zo’n honderd maskers. Maskers variëren van groep tot groep aanzienlijk in vorm en ze verschillen ook naar gelang het doel dat ze dienen. Maar ondanks deze verscheidenheid zijn er ingeburgerde patronen die door volken in grote gebieden van Afrika worden begrepen. Zo worden maskers die vooroudergeesten voorstellen gekenmerkt door een serene blik, terwijl maskers die niet-menselijke geesten voorstellen vaak bizar van aanzien zijn. Een hoog, gewelfd voorhoofd beeldt wijsheid en een hoge mate van onstoffelijkheid uit. Uitpuilende ogen of een kille gelaatsuitdrukking duiden op een toestand van bezetenheid. Een witte kleuring doet denken aan de geesten van de doden en iets ’niet van deze wereld’. Maskers die gehoornde dieren voorstellen, vooral de kafferbuffel en de antilope, hebben te maken met exorcisme-ceremoniën, zielsverhuizing en toverij.
Het masker in actie
In Afrika worden maskers niet gewoon aan de muur gehangen; ze worden gebruikt bij riten en dansen. Ze kunnen het gezicht of het hele hoofd van de drager bedekken. De rest van het lichaam van de drager wordt getooid met lange gewaden of met stroken van raffia of houtachtige plantevezels.
De drager wordt geacht in rechtstreeks contact met de geest van het masker te staan. In The New Encyclopædia Britannica wordt beschreven wat er gebeurt: „Bij het opzetten van het masker ondergaat de drager soms een psychische verandering en neemt hij als in trance de geestelijke persoonlijkheid aan die het masker voorstelt. Meestal echter wordt de drager bekwaam een ’partner’ van de persoon die hij voorstelt . . . Maar het lijkt wel of de drager vaak psychisch volkomen verbonden raakt met de persoon die hij helpt creëren. Hij verliest zijn eigen identiteit en wordt net een robot, zonder zijn eigen wil, die ondergeschikt is geworden aan die van het personage van het masker.”
Voor toegestane toeschouwers — bijna altijd alleen mannen — vertegenwoordigt het masker niet louter een bovennatuurlijke persoon. Zij geloven dat in het masker een levend bovennatuurlijk wezen belichaamd wordt. Het masker op zich is dan ook heilig en elke inbreuk op de regels wordt streng door de gemeenschap gestraft, soms met de dood. Ter bescherming van zichzelf moet de drager zich net als de houthakker en de houtsnijder aan goedgekeurde procedures houden.
De betekenis van het masker voor de verzamelaar
Vooral in de afgelopen honderd jaar zijn Afrikaanse maskers overal ter wereld enthousiast verzameld. Voor de verzamelaar betekent het masker iets heel anders dan voor degenen in Afrika die de traditionele godsdienst beoefenen.
In plaats van het masker te zien als een heilig, godsdienstig voorwerp, beschouwen verzamelaars het als een kunstwerk, een uiting van de Afrikaanse cultuur. Zij waarderen het masker niet op grond van zijn functie in de maatschappij maar beoordelen het op zijn raakheid, vitaliteit en emotionele diepte. Voor de verzamelaar telt: In welke mate heeft de houtsnijder gevoel voor het hout zelf, de vlam, de structuur ervan? Hoe vakkundig maakt de houtsnijder gebruik van creativiteit en vindingrijkheid en blijft hij toch binnen de stijl die de culturele traditie voorschrijft?
Natuurlijk ziet de verzamelaar de rol van de godsdienst bij de kwaliteit van het werk niet over het hoofd. Gewoonlijk is er door verschillen in de motivatie van de houtsnijder een groot verschil tussen maskers die bij aanbidding worden gebruikt en de replica’s die voor de toeristenindustrie worden gesneden. Het boek Masks of Black Africa verklaart: „De houtsnijder . . . ontleende de elementen van inspiratie aan zijn diepe overtuiging, zijn respect voor zijn opdracht om vorm te geven aan een alvermogend, geestelijk wezen en, in deze capaciteit, om zich van zijn speciale maatschappelijke verantwoordelijkheid te kwijten. Zodra deze religieuze overtuiging . . . aan kracht verloor, werd zijn werk, ondanks de duidelijke technische prestaties, levenloos en van inferieure artistieke kwaliteit.”
Verzamelaars van maskers voor museums besteden gewoonlijk meer dan kunstverzamelaars aandacht aan de rol die een masker heeft gespeeld in de samenleving waaruit het afkomstig is. Die specifieke informatie ontbreekt echter vaak door de manier waarop de meeste maskers in de loop van de jaren bemachtigd zijn. Sommige werden meegenomen als souvenirs, andere maakten deel uit van de buit bij militaire expedities en weer andere werden in grote aantallen verzameld voor de commerciële markt. Als gevolg daarvan zijn de oorspronkelijke betekenis en toepassing van afzonderlijke maskers vaak niet bekend.
De betekenis van het masker voor christenen
Maskers hebben dus een bepaalde betekenis voor mensen die een traditionele godsdienst beoefenen en een andere betekenis voor mensen die ze verzamelen als voortbrengselen van kunst en cultuur. Voor christenen betekenen ze nog iets anders.
De bijbel maakt duidelijk dat er geen bovennatuurlijke macht inherent is aan het masker of aan de boom waaruit het gemaakt is. De profeet Jesaja beschrijft hoe belachelijk het is als iemand die een deel van het hout van een boom gebruikt om zijn voedsel te koken en zich te verwarmen, dan uit het restant een god snijdt van wie hij hulp verwacht (Jesaja 44:9-20). Hetzelfde beginsel gaat op voor godsdienstige maskers.
Niettemin erkennen christenen wel dat er „goddeloze geestenkrachten in de hemelse gewesten” zijn (Efeziërs 6:12). Onder invloed van Satan misleiden ze mensen door middel van valse religie. — Openbaring 12:9.
Christenen erkennen ook dat de demonen stoffelijke voorwerpen gebruiken om met mensen in contact te treden. Daarom houden dienstknechten van God niets in hun bezit dat met spiritistische godsdienst te maken heeft, of het nu een talisman, een amulet, een magische ring of een masker is. Daarin volgen zij het voorbeeld van de vroege christenen in Efeze. Over hen zegt de bijbel: „Vrij velen van hen die magische kunsten hadden beoefend, brachten hun boeken bijeen en verbrandden ze ten aanschouwen van iedereen. En men berekende de gezamenlijke prijs ervan, die een waarde van vijftigduizend zilverstukken bleek te vertegenwoordigen.” — Handelingen 19:19.
Zij die Jehovah willen dienen, gebruiken of bewaren geen maskers of wat maar ook dat in verband staat met valse aanbidding. Typerend is de opmerking van Pius, een christelijke ouderling in Nigeria: „Maskers weerspiegelen het religieuze denken van degenen die ze gebruiken. Maskers hebben namen en worden vereerd of gevreesd, afhankelijk van de god die ze vertegenwoordigen. Ik zou nooit een masker in mijn huis tentoonstellen, omdat het Jehovah zou mishagen en ook omdat bezoekers zouden kunnen veronderstellen dat ik het eens ben met de godsdienstige denkbeelden die het vertegenwoordigt.”
Ware christenen weten dat Gods duidelijk gestelde wet die Israël kreeg, luidde: „Gij moogt u geen gesneden beeld maken, noch enige gedaante gelijkend op iets wat in de hemel boven of wat op de aarde beneden of wat in de wateren onder de aarde is. Gij moogt u voor die niet buigen, noch u ertoe laten bewegen ze te dienen, want ik, Jehovah, uw God, ben een God die exclusieve toewijding eist.” — Exodus 20:4, 5.
[Kader op blz. 23]
Maskers in veel culturen
Wat betekent het woord „masker” voor u? In sommige culturen wordt de term overdrachtelijk gebruikt om weer te geven dat iets wordt verhuld. Als u zich voor sport interesseert, denkt u bij een masker misschien aan iets wat het gezicht beschermt tegen letsel, bijvoorbeeld bij honkbal en schermen. Wellicht denkt u aan het gasmasker, het masker dat een chirurg draagt of het masker dat op een gemaskerd bal wordt gedragen.
Voor veel hedendaagse volken betekenen maskers echter godsdienst. In The New Encyclopædia Britannica wordt gezegd: „Maskers die goedaardige en boosaardige geestelijke of heilige krachten voorstellen bij religieuze dansen — vooral in de boeddhistische kloosters van Nepal, Tibet en Japan en in de meeste primitieve samenlevingen — vormen [een] categorie van sacrale representatieve voorwerpen. Ze worden meestal net zo vereerd als beelden.”
Godsdienstige maskers worden in alle culturen aangetroffen en dateren uit de vroegste tijden. Voor onze voorouders speelden ze waarschijnlijk een belangrijke rol in het godsdienstig en maatschappelijk leven. Het boek Masks — Their Meaning and Function verklaart: „Oorspronkelijk was elk masker vervuld van betekenis, en het masker zelf of de drager ervan vertegenwoordigde mysterieus een macht of geest.”