Wat zijn enkele van de problemen?
Grootouders, ouders en kleinkinderen — drie generaties gescheiden door slechts enkele decennia, maar qua geesteshouding vaak door een diepe kloof.
VEEL grootouders hebben de beangstigende ervaring van de Tweede Wereldoorlog met al zijn afgrijselijke gevolgen meegemaakt. Hun kinderen waren vermoedelijk nog jong in de tijd van de protestdemonstraties en de economische opleving van de jaren ’60. Hun kleinkinderen leven thans in een wereld die gespeend is van hogere waarden. Met de huidige snelle verandering in rolpatronen valt het de ene generatie niet makkelijk de volgende generatie waardering bij te brengen voor haar levenservaring. Er ontbreekt iets, iets wat mensen van verschillende generaties ervan moet overtuigen dat zij moeten samenwerken en elkaar moeten respecteren. Maar wat zou dat kunnen zijn?
Vaak bemoeien goed bedoelende grootouders zich met de gezinsaangelegenheden van hun getrouwde kinderen, klagend dat zij de ouders te streng of te toegeeflijk voor de kleinkinderen vinden. Een Spaans spreekwoord luidt daarentegen: „Straf van grootouders leidt niet tot goede kleinkinderen” — omdat grootouders geneigd zijn alles goed te vinden. Misschien komen zij tussenbeide omdat zij willen dat hun kinderen bepaalde fouten vermijden die zij, dank zij hun eigen ervaring, duidelijk als zodanig herkennen. Het is echter mogelijk dat zij niet in staat zijn tot een evenwichtige herwaardering en interpretatie van de veranderende relaties met hun getrouwde kinderen. De kinderen, die door te trouwen de langbegeerde onafhankelijkheid hebben verworven, zijn niet bereid inmenging te tolereren. Nu zij werken om de kost te verdienen, willen zij beslissingen kunnen nemen zonder dat iemand zich ermee bemoeit. De kleinkinderen, die vaak denken dat zij alles al weten, hebben een hekel aan regels en voorschriften en vinden misschien dat hun grootouders niet meer van deze wereld zijn. In de hedendaagse samenleving schijnen grootouders hun aantrekkingskracht verloren te hebben. Hun ervaring wordt heel vaak genegeerd.
Als de conversatie stopt
Soms isoleert een ondoordringbare muur van gebrek aan wederzijds begrip de grootouders van de rest van het gezin, zelfs wanneer zij bij hun kinderen inwonen. Helaas gebeurt dit precies in de tijd dat de grootouders nog meer behoefte aan genegenheid hebben omdat de jaren hun tol beginnen te eisen. Iemand hoeft niet alleen te zijn om zich eenzaam te voelen. Als de conversatie stopt, als respect en genegenheid plaats maken voor laatdunkendheid of irritatie, zijn algehele vervreemding en diepe teleurstelling van de kant van de grootouders het gevolg. Zij zijn tot in het diepst van hun ziel gekwetst. De pedagoog Giacomo Dacquino schrijft: „Liefde in het gezin, onlangs door iemand vergeleken met een ouderwets automodel, is nog steeds de beste geriatrische medicijn. Een begrijpende gelaatsuitdrukking, een vriendelijke glimlach, een goed woord of een liefkozing helpen beter dan menig geneesmiddel.” — Libertà di invecchiare (De vrijheid om oud te worden).
Uw voorbeeld kan verschil uitmaken
De spanningen die uit verslechterende familierelaties voortvloeien, leiden ook tot voortdurende klachten van de ene generatie over de andere. Het kan zijn dat één lid van het gezin alles wat een ander doet verkeerd vindt. Maar de akelige gevolgen worden door iedereen gevoeld. De kinderen zien hoe hun ouders de grootouders behandelen en vervolgens hoe hun grootouders daarop reageren. Hoewel de ouderen misschien grotendeels in stilte lijden, horen, zien en onthouden de kleinkinderen het. Zo worden hun eigen toekomstige gedragspatronen gevormd. Als volwassenen zullen zij hun ouders waarschijnlijk ongeveer net zo behandelen als die de grootouders behandelden. Er is geen ontkomen aan het bijbelse beginsel: „Wat een mens zaait, dat zal hij ook oogsten.” — Galaten 6:7.
Als kleinkinderen zien dat hun ouders de grootouders neerbuigend behandelen — de spot met hen drijven, hun grof het zwijgen opleggen of hen zelfs uitbuiten — dan is dat de manier waarop zij op hun beurt wellicht hun ouders zullen behandelen wanneer die ouder worden. Het is niet genoeg de ingelijste foto van de grootouders op het dressoir te hebben staan — zij moeten als mens gerespecteerd en bemind worden. Na verloop van tijd zullen de kleinkinderen hen op dezelfde manier behandelen. Gezegd wordt dat mishandelde grootouders een steeds algemener verschijnsel worden. In sommige Europese landen zijn telefonische hulpdiensten ingesteld om mishandelde bejaarden te hulp te komen, te vergelijken met de diensten die er al functioneren voor de bescherming van kinderen.
Zelfzucht, trots en liefdeloosheid bevorderen en verergeren het gebrek aan begrip. Het aantal mensen dat probeert zich van grootouders te ontdoen door hen in rusthuizen onder te brengen, neemt dan ook toe. Sommigen hebben er heel wat geld voor over om van het probleem van de zorg voor bejaarden af te zijn; zij vertrouwen hen toe aan gespecialiseerde centra, toegerust met alle nieuwste technologie, of aan gepensioneerdendorpen zoals die in het Amerikaanse Florida of Californië, waar een overvloed aan supermarkten en amusementsgelegenheden is maar de glimlach en de liefkozing van beminden en de omhelzing van kleinkinderen ontbreken. Vooral in vakantieperiodes zoeken velen een plek om oma en opa te „parkeren”. In India kan de situatie soms nog erger zijn als grootouders gewoon in de steek worden gelaten en zich maar moeten zien te redden.
De problemen met het hecht houden van de familiebanden worden verergerd door echtscheidingen. In slechts één Brits gezin op de vier maken beide ouders nog deel uit van het huishouden. Het aantal echtscheidingen neemt wereldwijd toe. In de Verenigde Staten worden jaarlijks ruim een miljoen huwelijken ontbonden. Grootouders worden daardoor onverwacht geconfronteerd met de huwelijkscrisis van hun kinderen en daaruit voortvloeiende drastische veranderingen in de relaties met hun kleinkinderen. Aan de pijnlijke situatie nu met een ex-schoonzoon of ex-schoondochter te maken te hebben, wordt nog het probleem toegevoegd „van de plotselinge komst van ’aangewaaide’ kleinkinderen” indien, zoals de Italiaanse krant Corriere Salute berichtte, „de nieuwe partner van hun zoon of dochter kinderen uit een vorig huwelijk heeft”.
„Een lichtpuntje in ons leven”
Toch vaart iedereen wel bij een hartelijke, liefdevolle relatie met de grootouders, of zij nu bij de rest van de familie inwonen of niet. „Iets voor onze kinderen en kleinkinderen doen,” zegt Rioko, een grootmoeder uit Foekoei in Japan, „is voldoende om een lichtpuntje in ons leven te brengen.” Volgens de uitkomst van door Corriere Salute gepubliceerd onderzoek heeft een groep Amerikaanse deskundigen naar verluidt gezegd: „Wanneer grootouders en kleinkinderen het geluk hebben zich in een intense en liefdevolle relatie te verheugen, varen daar niet alleen de kinderen maar het hele gezin wel bij.”
Wat kan er dan gedaan worden om persoonlijke geschilpunten, generatiekloven en aangeboren neigingen tot zelfzucht, die zo’n negatieve invloed op familierelaties uitoefenen, te overwinnen? Dat onderwerp zal in het volgende artikel worden beschouwd.
[Inzet op blz. 6]
„Het verschrikkelijke van oud worden is dat er niet naar je geluisterd wordt.” — Albert Camus, Frans romanschrijver