De trompet — Van slagveld tot concertzaal
IN DE tijd van koning Abia belandden de krijgslieden van Juda in een hinderlaag. Zij waren omsingeld door 800.000 vijandelijke soldaten, een overmacht van twee op een. Ontsnappen leek onmogelijk. Plotseling klonk er trompetgeschal! Terwijl de adrenaline hun door de aderen joeg, hieven de mannen van Juda een weergalmende strijdkreet aan en stortten zich op de vijand. De Judeeërs mochten dan sterk in het nadeel zijn, zij versloegen de vijand. — 2 Kronieken 13:1-20.
Wat bezielend moet het geweest zijn die trompetten te horen! Het herinnerde de Judeeërs ongetwijfeld aan Jehovah’s belofte: „Ingeval gij u in uw land ten strijde begeeft tegen de verdrukker die u in het nauw brengt, dan moet gij op de trompetten een oorlogssignaal doen weerklinken, en gij zult stellig voor het aangezicht van Jehovah, uw God, in gedachtenis worden gebracht en van uw vijanden worden gered” (Numeri 10:9). Het blazen op de trompetten was een teken van Juda’s vertrouwen in Jehovah, en dat vertrouwen werd beloond.
De geschiedenis van de trompet gaat veel verder terug dan dit bijbelse voorval. De metalen trompet kan teruggevoerd worden tot het Egypte van omstreeks 2000 jaar voor Christus. Die oude trompetten waren heel anders dan de trompetten die wij thans kennen. Laten wij de ontwikkeling van dit fascinerende instrument eens onder de loep nemen.
De eerste fases
Het Nederlandse woord „trompet” is afgeleid van het Franse woord trompette, de verkleinvorm van trompe, dat betrekking heeft op een olifantsslurf. Kennelijk zagen de vroegste trompetten er zo uit. De Griekse treurspeldichter Aeschylus (525–456 v.G.T.) noemde het geluid van de trompet „overweldigend”. Het gebruik ervan was beperkt tot de oorlog, begrafenissen, feesten, atletiekwedstrijden en andere openbare evenementen.
Hoewel de trompetten van Israël werden gebruikt voor militaire signalen, behoorden ze ook tot het tempelorkest. Bekwame handwerkslieden werden gebruikt om van zilver instrumenten van hoge kwaliteit te vervaardigen. In de tempel was de muziek die de trompetters ten gehore brachten zo gelijkklinkend, dat over hen werd geschreven dat zij „als één man één geluid lieten horen [in volmaakte harmonie, TEV]”. — 2 Kronieken 5:13.
De trompetten van Israël waren dus zeker niet primitief, noch om te zien noch om te horen. Maar net als de trompetten van omringende naties konden ze slechts een beperkt aantal tonen laten horen. Er zouden eeuwen voorbijgaan voordat de mogelijkheden van de trompet werden uitgebreid.
De ontwikkeling van de moderne trompet
Om het toonbereik van de trompet te vergroten, moest de vorm gewijzigd worden. Eerst werd de lengte vergroot. Een langer instrument, zo redeneerde men, zou een groter notenrepertoire hebben. Een middeleeuwse trompet (de buisine genoemd) was zelfs 1,8 meter lang! U kunt u wel voorstellen dat die lastig te bespelen was. Daarom werd de trompet in de veertiende eeuw met het oog op de hanteerbaarheid in een S-vorm gebogen. Een eeuw later had ze een ovaal gewonden vorm gekregen met drie evenwijdig lopende buisdelen.
De nieuwe trompet kon meer tonen laten horen maar slechts in een hoger register. Die tonen waren moeilijk uitvoerbaar. Niettemin begonnen sommigen muziek voor de clarino te schrijven die geschikt was voor hogere registers. Een beroemd componist uit die tijd was Johann Sebastian Bach (1685–1750).
Uiteindelijk werden gebogen verlengstukken, beugels genoemd, aan de trompet toegevoegd. Het idee was simpel: Door buisverlenging werd ook de luchtkolom verlengd, waardoor de toonomvang werd uitgebreid. Door de beugels werd de grondtoon van de trompet helemaal verlaagd van F tot Bes.
Tegen de tijd van Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) was het dan ook gedaan met het hoge clarinoblazen. De klarinet ging het hogere register met betrekkelijk gemak voor haar rekening nemen, terwijl de toonomvang van de trompet zich nu in het middenregister bevond.
Deze nieuwe trompet bood meer mogelijkheden. Maar het spelen erop was nog steeds lastig, want voor het schuiven met de beugels waren beide handen nodig. Vandaar dat verdere wijzigingen wenselijk waren.
Een trompet met kleppen
Omstreeks 1760 deed een Russische musicus genaamd Kolbel een baanbrekende ontdekking. Bij de klankbeker van de trompet bracht hij een gat aan en dekte dat af met een beklede klep die als stop diende. Door het openen van deze klep werd de klank van de trompet bij elke noot met een halve toon verhoogd. In 1801 verbeterde een trompettist uit Wenen, Anton Weidinger genaamd, Kolbels constructie door een trompet met vijf kleppen te vervaardigen. Eindelijk bestond er een trompet die alle noten van de toonladder kon produceren zonder lastig te bespelen te zijn.
Zelfs de trompet van Weidinger had echter een ernstige beperking. Het openen van de kleppen ging ten koste van de resonantie van het instrument, waardoor de geheel eigen klank van de trompet aanzienlijk veranderde. De bloei van de kleptrompet was dan ook van korte duur. Ze moest al gauw plaatsmaken voor een totaal nieuwe benadering van de trompetconstructie.
De eerste ventieltrompet
In 1815 nam Heinrich Stölzel uit Silezië patent op een uitvinding waarbij de trompet werd voorzien van pistons of ventielen. Door hun strategisch aangebrachte openingen zou elk ventiel de luchtkolom van de hoofdbuis naar een verlengingsbuis leiden. Zo konden verscheidene verlengstukken van uiteenlopende lengte gelijktijdig in elke combinatie gebruikt worden. Bovendien was een onmiddellijke reactie mogelijk doordat de ventielen van een veer voorzien waren.
In het begin liet de intonatie van deze trompet aan nauwkeurigheid te wensen over. Met het verstrijken van de jaren werden deze onvolmaaktheden echter verholpen en de ventieltrompet heeft tot nu toe standgehouden.
Vermaard om haar talrijke mogelijkheden
In nagenoeg alle soorten muziek is plaats voor de trompet. Ze klinkt goed in combinatie met zang en met andere instrumenten. De heroïsche, krijgshaftige klank maakt ze geschikt voor fanfares en marsen. Tegelijkertijd heeft ze een briljante, vibrerende toon die bijzonder geschikt is voor concerten, opera’s en moderne jazz. Bovendien leent de trompet zich door haar volle, lyrische kwaliteiten bewonderenswaardig voor balladen en wordt ze vaak als solo-instrument gebruikt.
Ja, de trompet heeft een lange weg afgelegd. Ze is niet langer gewoon een signaalinstrument in de handen van een soldaat. Nu kan ze ware muzikale kunst voortbrengen — in de handen van een virtuoos althans. Ze heeft u ongetwijfeld luistergenoegen geschonken, ongeacht uw voorkeur op muziekgebied. Wat dankbaar kunnen wij onze Schepper zijn dat hij mensen het vermogen heeft geschonken muziekinstrumenten als de trompet uit te vinden!
[Illustratieverantwoording op blz. 17]
Kleptrompet en schuiftrompet: Encyclopædia Britannica/11de Editie (1911)