Mysterieuze berijders van de hemelse winden

„Wie anders dan God kan zulke oneindig luisterrijke taferelen bedenken? Wie anders dan God zou ze kunnen bewerkstelligen, de hemel beschilderend met zulke adembenemende schouwspelen?”

WAT riep deze vrome gevoelens op bij Charles F. Hall, de negentiende-eeuwse noordpoolreiziger? Een van de ontzagwekkendste natuurverschijnselen die het menselijk oog kan waarnemen, de aurora borealis — beter bekend als het noorderlicht.

Deze hemellichten fascineerden mensen al in de vierde eeuw v.G.T., toen de Griekse filosoof Aristoteles zijn theorie over dit verschijnsel optekende. Pas in 1621 echter introduceerde de Franse natuur- en wiskundige Pierre Gassendi de term „aurora borealis” (of noordelijke dageraad), die wij er thans voor gebruiken. Aurora was de naam van de rozevingerige Romeinse godin van de dageraad in de klassieke mythologie. Zij was ook de moeder van de winden en de noordenwind werd Boreas genoemd.

Waardoor ontstaat het poollicht? Zou het veroorzaakt kunnen worden doordat minuscule ijskristallen in de lucht de zonnestralen weerkaatsen? Of doordat ijsbergen het zonlicht weerkaatsen? Of door explosies ontstaan doordat warme lucht en koude lucht op elkaar stoten? Niets van dat alles. Volgens geavanceerd wetenschappelijk onderzoek is dit verschijnsel terug te voeren op een rechtstreeks verband tussen activiteit op de zon en het aardmagnetische veld.

Op een afstand van 150.000.000 kilometer, in het hart van ons zonnestelsel, begint het schitterende poollichtschouwspel. Bij kernexplosies die zich op en in de zon voordoen, worden grote hoeveelheden gas de ruimte ingeslingerd met snelheden die volgens schattingen van sommigen de 4.000.000 kilometer per uur benaderen. Deze in vlagen komende zonnewinden, die stromen hoog-energetische deeltjes bevatten, kunnen de buitenste laag van de aardatmosfeer binnen 24 tot 48 uur bereiken. Veel geladen deeltjes die in de buitenste randen van het aardmagnetische veld terechtkomen, worden vastgehouden en naar de polen getrokken. Vervolgens komen ze in botsing met stikstofmoleculen en zuurstofatomen, die ze exciteren, waardoor lichtverschijnselen ontstaan. Een soortgelijke reactie doet zich voor wanneer een neonlamp wordt aangedaan.

Soms lijkt het of de aurora-gordijnen bijna de grond raken. Dit verschijnsel doet zich echter alleen voor tussen de 100 en 1000 kilometer boven het aardoppervlak. Botsingen op kleinere hoogten veroorzaken tinten geel en groen, terwijl op de grotere hoogten rode en blauwe straling ontstaat. Het poollicht heeft soms reusachtige afmetingen — een dikte van 3 tot 5 kilometer en een hoogte van meer dan 160 kilometer, terwijl het letterlijk duizenden kilometers lang kan zijn.

Waar is het te zien en hoe ziet het er uit?

Helaas zal slechts een zeer klein percentage van de wereldbevolking ooit het poollicht zien. Voor mensen die in de tropen wonen, is het een nagenoeg onbekend verschijnsel. Woont u echter in het zuiden van Groenland, op IJsland, in het noorden van Noorwegen of van Alaska, dan danst het poollicht wel 240 nachten per jaar. Noord-Siberië en Midden-Canada zien het ongeveer honderd nachten per jaar, terwijl inwoners van Zuid-Alaska het slechts zo’n vijf nachten per jaar kunnen waarnemen. Centraal-Mexico is er misschien eenmaal in de tien jaar getuige van. Op het zuidelijk halfrond treden deze dansende lichten, aurora australis genoemd, voornamelijk voor zeehonden, walvissen en pinguïns op. Nieuw-Zeeland, delen van Australië en Argentinië vallen echter binnen het dunbevolkte poollichtgebied en maken dus de verschijnselen aan de hemel mee.

Een heldere nachtelijke hemel vormt een volmaakte achtergrond voor het steeds wisselende panorama van gordijnen, bogen en watervallen die langs de hemel golven en zwaaien. In een onzichtbare gordel, die rond de geomagnetische noord- en zuidpool loopt, ergens tussen de 55ste en de 75ste breedtegraad, blijken de lichtverschijnselen het helderst te zijn. De poolreiziger William H. Hooper bekent: „Woorden schieten te kort bij een poging de steeds wisselende en adembenemende fasen te beschrijven; geen pen of potlood kan de onbestendige tinten, de straling en de grootsheid ervan weergeven.”

Kunt u het werkelijk horen?

Hoewel wetenschappers de mogelijkheid dat zich als gevolg van het poollicht geluiden voordoen serieus nemen, is het onduidelijk hoe er vanuit het verschijnsel zelf enig waarneembaar lawaai zou kunnen komen. Het verschijnsel speelt zich op aanzienlijke afstand boven de aarde af. Het geluid heeft ongeveer drie seconden nodig om een kilometer af te leggen, dus het geluid zou merkbaar achterblijven bij de zichtbare flits.

Interessant is dat toen tijdens helder poollicht een man werd geblinddoekt, hij „bij bijna elke schitterende flikkering van het poollicht uitriep: ’Horen jullie dat niet?’” Een amateurastronoom vertelde: „Het klonk als cellofaan en stoom. Het was een van de griezeligste momenten van mijn leven.” Een inheemse Inuk uit Fort Chimo (Ungava, Canada) werd gevraagd te vertellen wat hij op een heldere avond hoorde toen hij met zijn span honden op weg naar huis was. „Het ging whoe-oe-oe-sj, whisj-whoe-oe-oe-sj, zo ongeveer. Het was geen wind. Het was een heel kalme avond. . . . En de honden waren doodsbang. Ze renden alle kanten uit, zo bang waren ze.”

Zijn zulke geluiden hallucinaties — zinsbedrog? Sommigen denken van wel. Maar de wetenschapper William Petrie draagt in zijn boek Keoeeit — The Story of the Aurora Borealis een mogelijke verklaring aan. Hij redeneert: „Een kapotte lichtschakelaar kan een zwak sissend of krakend geluid maken als elektrische ladingen ontsnappen in plaats van de normale route via de schakelaar te volgen. Daar nu het poollicht het gevolg is van het in de atmosfeer binnendringen van elektrisch geladen deeltjes, zou je kunnen verwachten dat de elektrische gesteldheid in de buurt van het aardoppervlak verandert. Onlangs is in feite vastgesteld dat de gesteldheid aanzienlijk verandert, met als gevolg dat elektrische ladingen ’weglekken’ van het oppervlak en daarbij mogelijk een zwak geluid veroorzaken.”

Hoe krachtig is het? In Aurora Borealis — The Amazing Northern Lights, een in 1979 verschenen uitgave van de driemaandelijkse publikatie The Alaska Geographic, wordt bericht dat „de elektrische energie waarmee de poollicht-ontlading gepaard gaat, enorm is, ongeveer 1000 miljard watt, of jaarlijks 9000 miljard kilowattuur — meer dan het huidige jaarlijkse elektriciteitsverbruik in de Verenigde Staten, dat iets minder dan 1000 miljard kilowattuur bedraagt!” Het poollicht zendt golven uit, radiostraling genoemd, die door een radio-ontvanger opgevangen maar niet door mensen gehoord kunnen worden. Gelukkig schermt de ionosfeer ons af voor deze straling, zodat wij een radio kunnen gebruiken.

Bij hevige poollichtstormen hebben zich ernstige storingen voorgedaan in commerciële communicatiemedia. Bij één gelegenheid verstoorde het onaangename geluid van telefoongesprekken een programma van lichte muziek dat door een radiostation werd uitgezonden. Door de Trans-Alaska Pipeline liep eens een stroom van 100 ampère als gevolg van het noorderlicht. Zelfs radarsystemen zijn bedot en gingen aanvallen met kernraketten melden. Naar verluidt werden in 1941 bij een reusachtig poollicht boven Noord-Amerika de zeemeeuwen aan het water bij het Canadese Toronto wakker.

Blijvende indrukken

Edward Ellis, negentiende-eeuws avonturier en schrijver, voelde zich bij het zien van de aurora borealis gedwongen te zeggen: „Ik heb te doen met de man die zegt ’Er is geen God’ of die de indruk wekt niet tot in het diepst van zijn ziel bewogen te zijn door zulke uitingen van oneindige macht.” Mensen die voor de eerste maal getuige zijn van deze mysterieuze berijders van de hemelse winden, drukken zich uit in superlatieven, zoals ontzagwekkend! spectaculair! majestueus! Het verschijnsel is zo’n attractie dat tot in Japan mensen chartervluchten naar Yellowknife in de Canadese Northwest Territories organiseren, alleen om het noorderlicht te zien. Een plaatselijke bewoner zei over zo’n groep: „Sommigen van hen huilden na afloop, zo prachtig vonden zij het.”

Ja, alleen het werk van onze Meesterontwerper kan onze emoties zo schitterend beroeren. Het is zoals de psalmist zich geroepen voelde te schrijven: „De hemelen maken de heerlijkheid van God bekend; en het uitspansel vertelt van het werk van zijn handen.” — Psalm 19:1.

[Kader op blz. 26]

Aurora borealis — Legenden en bijgeloof

Generaties lang hebben noordelijke culturen het poollicht gezien als: „Toortsen in de handen van geesten om de zielen van pasgestorvenen naar een land van geluk en overvloed te geleiden”

„Geesten van de doden ballend met de kop van een walrus”

„Een ongunstig voorteken van oorlog en pestilentie”

„De geesten van hun verslagen vijanden”

Een aanwijzing dat „het weer zou verslechteren”

„Vuren waarboven de grote medicijnmannen en krijgers . . . hun dode vijanden lieten sudderen in reusachtige potten”

„Een stralende slang dansend in de lucht”

De geesten van kinderen die bij hun geboorte gestorven zijn”

„Een hulp voor het genezen van hartkwalen”

[Illustratieverantwoording op blz. 25]

NASA-foto