Hard werken — Gevaarlijk voor uw gezondheid?

EEN verzekeringsagent van middelbare leeftijd viel tegen zijn auto, braakte en zakte in elkaar. Zijn diplomatenkoffertje, het symbool van zijn werk, had hij nog steeds krampachtig vast. Zwoegend onder de leuze van zijn firma: „Nú komt het erop aan. Gebruik je energie voor 150 procent”, had hij in de maand waarin hij ineenzakte zo’n 3000 kilometer in zijn auto afgelegd. Vier dagen later stierf hij.

Dit is geen opzichzelfstaand geval. „Bedrijfssamoerai”, zoals zij in Japan worden genoemd, worden achtervolgd door de nachtmerrie karosji, ofte wel dood door overwerk. Een advocaat die in zulke gevallen gespecialiseerd is, schat dat er „jaarlijks minstens 30.000 slachtoffers van karosji in Japan” vallen. Geen wonder dat ruim veertig procent van het recent geïnterviewde Japanse kantoorpersoneel een mogelijke dood door overwerk vreesde.

Hoewel het verband tussen overwerk en gezondheidsproblemen moeilijk aan te tonen kan zijn, bestaat daar bij de gezinnen van de slachtoffers weinig twijfel over. De uitdrukking „dood door overwerk” werd zelfs bedacht voor de eisen tot schadeloosstelling die getroffen gezinnen indienden. „Medisch gezien”, zegt Tetsoenodjo Oeëhata van het Instituut voor de Volksgezondheid in Japan, „duidt het op sterfte of invaliditeit door een hersenbloeding, een hartinfarct of acute hartstilstand als gevolg van door zwaar werk verergerde hypertensie of arteriosclerose.” In een recent rapport van het Japanse Ministerie van Volksgezondheid en Welzijn wordt gewaarschuwd dat constant overwerken mensen berooft van hun slaap en uiteindelijk leidt tot een slechte gezondheid en ziekte.

Maar net zoals rokers niet graag toegeven dat er gevaren aan roken kleven en alcoholisten de gevaren van alcoholmisbruik weigeren te erkennen, hebben werkverslaafden er een hekel aan de risico’s van onredelijk lange werkdagen toe te geven. En de dood is niet het enige gevaar.

Opgebrand en neerslachtig

Terwijl sommige werkverslaafden het slachtoffer worden van invaliditeit en sterfte, raken anderen opgebrand. „Voor opgebrand zijn bestaat geen exacte medische definitie,” legt het blad Fortune uit, „maar de algemeen aanvaarde symptomen omvatten vermoeidheid, weinig mentale veerkracht, absenteïsme, toegenomen gezondheidsproblemen en drugsgebruik of alcoholmisbruik.” Sommige slachtoffers worden onvriendelijk en agressief, terwijl andere slordige fouten beginnen te maken. Hoe raken mensen echter opgebrand?

Over het algemeen overkomt dat niet de slecht aangepasten of emotioneel gestoorden. Vaak gaat het om mensen die hun baan zeer ter harte gaat. Het kan zijn dat zij een ware strijd voeren om felle concurrentie te overleven of zwoegen om hoger op de maatschappelijke ladder te komen. Zij werken lang en hard, in een poging de touwtjes in handen te krijgen. Maar wanneer onwrikbare toewijding en aanhoudend werken niet de verwachte voldoening en beloning opleveren, zijn zij gedesillusioneerd, voelen zich uitgeput en raken opgebrand.

Wat zijn de gevolgen? In Tokio krijgt een telefonische hulpdienst die Levenslijn heet en opgezet is om potentiële zelfmoordslachtoffers te helpen, steeds meer telefoontjes van wanhopig kantoorpersoneel van middelbare en hogere leeftijd. Van de meer dan 25.000 zelfmoordslachtoffers in Japan in 1986 was een verbazingwekkende veertig procent ergens in de veertig of vijftig, terwijl zeventig procent van hen uit mannen bestond. „Dat komt doordat de neerslachtigheid onder kostwinners van middelbare leeftijd toeneemt”, verzucht Hirosji Inamoera, hoogleraar in de psychiatrie.

Dan is er nog wat als vrije-dagneurose wordt betiteld. De symptomen? Geprikkeldheid op vrije dagen door nietsdoen. Gedreven door de drang tot werken heeft de workaholic op vrije dagen last van zijn geweten. Niet in staat innerlijke rust te vinden, banjert hij in zijn kamertje rond als een dier in een kooi. Als de maandag aanbreekt, haast hij zich naar kantoor, opgelucht.

Een uniek soort neerslachtigheid waarmee werknemers van middelbare leeftijd nu bij de dokter komen, is het zogenoemde huisfobie-syndroom. Afgematte werknemers hangen na werktijd in koffieshops en bars rond. Uiteindelijk gaan zij helemaal niet meer naar huis. Waarom zijn zij bang om naar huis terug te gaan? Hoewel harteloze huwelijkspartners een factor kunnen zijn, „hadden velen te hard gewerkt en het vermogen verloren zich aan te passen aan de wereld buiten, aan hun eigen gezin zelfs in veel gevallen”, zegt dr. Toroe Sekija, die voor zulke patiënten een „Nachtziekenhuissysteem” heeft opgezet, waar zij na hun werk verblijven.

Gezinsleven ontwricht

Het kan zijn dat niet de werkverslaafde het het zwaarst heeft. Werkverslaving „is vaak veeleer een probleem voor de mensen die hun leven met een werkverslaafde delen”, merkt het blad Entrepreneur op. Het leven van de huwelijkspartner kan in een nachtmerrie veranderen. De werkverslaafde „heeft de grote liefde van zijn of haar leven al gevonden,” zegt de in Sydney (Australië) verschijnende Bulletin, „en accepteren dat je op de tweede plaats komt, valt niet altijd mee”. Wat gebeurt er in zo’n huwelijk?

Neem het geval van Larry eens, een Amerikaan in dienst bij een Japans bedrijf in de Verenigde Staten. Hij maakte lange overuren zonder ervoor betaald te worden en voerde de produktiviteit van de fabriek op met 234 procent. Succes en geluk? „Waanzinnig!”, riep zijn vrouw tijdens de rechtszitting uit toen zij zich van hem liet scheiden.

Nog erger was het gesteld met een Japanse manager die elke ochtend om vijf uur naar zijn werk ging en niet voor negen uur ’s avonds thuiskwam. Zijn vrouw raakte aan de drank. Op een dag, tijdens een ruzie over haar drankzucht, wurgde de man zijn vrouw. De rechter oordeelde hem schuldig aan doodslag en zei: „Doordat u zo totaal in uw werk opging, besefte u niet hoe eenzaam uw vrouw was en deed u niet genoeg moeite om haar redenen te geven om van het leven te houden.”

Het wurgen van de huwelijkspartner is een extreem gevolg, maar overwerk kan het gezinsleven op andere manieren om zeep helpen. Wanneer de man ’s zondags thuis is, kan het zijn dat hij niets anders doet dan voor een tv-toestel hangen dat op zijn favoriete sportprogramma is afgestemd en dat hij zo de complete middag half slapend doorbrengt. Die echtgenoten beseffen niet hoe vervreemd zij zijn geraakt van andere aspecten van het leven. Bedolven onder hun werk verwaarlozen zij iets buitengewoon waardevols in het leven, hun gezin. Voorbijgaand aan de behoefte aan gezinscommunicatie banen zij zich een zekere weg naar een eenzame oude dag.

Oud maar onvoldaan

Het boek At Work liet in de inleiding een waarschuwing horen: „In onze samenleving . . . is het verband tussen werk, zelfrespect en maatschappelijke positie zo sterk, dat sommigen het bij hun pensionering bijzonder moeilijk vinden aan een leven zonder hun vroegere werkpatroon te wennen.” Zij die hun leven om hun werk laten draaien, zouden zich eens moeten afvragen: ’Wat heb ik nog over als mijn werk me ontnomen wordt?’ Bedenk dat als iemand met pensioen gaat, zijn leven om zijn gezin en omgeving kan draaien.

Zij die de behoefte aan communicatie met hun gezin en buren hebben veronachtzaamd, weten na hun pensionering met geen mogelijkheid waar zij met hen over moeten praten. „Zij betalen immers de rekening voor hun weigering bij iets anders stil te staan dan hun werk?”, zegt een ervaren adviseuse voor echtparen van middelbare leeftijd in Japan. „In hun leven ontbrak het menselijke aspect, en zij beschouwden alles als vanzelfsprekend louter omdat zij de kostwinners waren. Wanneer zij met pensioen gaan, schijnen de rollen echter omgedraaid te zijn.”

Die dertig of veertig jaar van hard werken, zogezegd voor het gezin, kunnen averechts uitwerken. Wat triest als na jaren van hard werken voormalige kostwinners door hun gezin als „industrieel afval” en noereotjiba (natte afgevallen bladeren) worden beschouwd. Die laatste uitdrukking wordt in Japan gebruikt als aanduiding voor gepensioneerde mannen die niets te doen hebben en de hele dag rond hun vrouw hangen. Zij worden daarom vergeleken met natte afgevallen bladeren die aan een bezem blijven hangen en niet afgeschud kunnen worden, die alleen maar hinderlijk zijn.

Gezien alle erbij betrokken gevaren ligt de vraag voor de hand: Hoe kan hard werken echt een deugd zijn? Bestaat er werk dat ware voldoening schenkt? In ons volgende artikel in deze serie wordt op deze vragen ingegaan.

[Kader op blz. 6]

Tijdige waarschuwing

„Als uw man zijn eetlust verliest, aan slapeloosheid lijdt en weigert te praten, zendt hij waarschuwingssignalen uit. Zeg hem dat hij plezier moet putten uit iets anders dan zijn werk en omgang moet zoeken met mensen die niet van zijn bedrijf zijn.” — Dr. Toroe Sekija, Sekija-kliniek voor Neurologie, Tokio, Japan.

„Ik werk graag lange dagen, maar als je al doende je man of gezin moet verliezen, ben je verkeerd bezig. Het is niet leuk je geld in je eentje te tellen.” — Mary Kay Ash, hoofd van Mary Kay Cosmetics.

[Illustratie op blz. 5]

Opgebrand zijn leidt soms tot ernstige problemen

[Illustraties op blz. 7]

Aan hun werk verslaafde gezinshoofden ruïneren vaak het leven van degenen die hun het naast moeten zijn