De vliegende reinigingsbrigade
Als antwoord op de vraag welke vogel zij het minst graag zouden tegenkomen, zouden velen de gier noemen.
Weinig vogels zijn zo belasterd als de gier. Het is de vervloekte vogel waarvan het sinistere silhouet boven de doden en stervenden rondcirkelt. Men zegt wel dat zijn verschijning de voorbode is van een bloedbad, verlatenheid en wanhoop. Maar dat zijn verdichtsels.
Nu de feiten: Velen zijn geboeid geraakt door de sierlijkheid waarmee de gier vliegt en de tedere manier waarop hij voor zijn jongen zorgt. Zij onderkennen ook zijn belangrijke ecologische functie. Voor zulke mensen is de gier niet alleen indrukwekkend maar ook onmisbaar.
Toegegeven, gieren hebben behalve hun onsmakelijke eetgewoonten nog wel een paar dingen tegen. Ze zullen echt geen schoonheidswedstrijd winnen en hun roep is afwisselend omschreven als gekrijs, gegakker, gegrom, gekras en gesis. Toch hebben ze wel degelijk enkele vertederende eigenschappen.
De gier is een vogel die het ouderschap zeer ernstig opneemt. Elk jaar ontvangt één enkel jong de onverdeelde aandacht van beide ouders totdat het voor zichzelf kan zorgen. Een jong gierekuiken dat enkele maanden lang hulpeloos op een ontoegankelijke rotsrand zit, heeft beslist de liefdevolle zorg van beide ouders nodig. Ja, een jonge Andescondor moet zes maanden lang gevoed worden voordat hij het nest kan verlaten, en tegen die tijd is het „kuiken” bijna volgroeid.
Nog een sterk punt van gieren is dat ze uitermate nuttig zijn. Hoewel veel vogels de mens op de een of andere wijze tot nut zijn, bieden gieren een unieke service. Ze vormen een vliegende reinigingsbrigade.
Reinigingsbrigade
Niet voor iedereen is het opruimen van karkassen zijn favoriete dagelijks karwei, maar het is wel belangrijk werk. Voor een goede hygiëne is het nodig dode lichamen, die een gevaarlijke bron van besmettelijke ziekten voor zowel mens als dier kunnen zijn, prompt te verwijderen.
Op dit punt dwingen de gieren erkenning af. Zelfs vlees dat met miltvuur of botuline is besmet, wordt straffeloos naar binnen geschrokt totdat alleen nog de beenderen over zijn.
Sommige gieren zijn zelfs gespecialiseerd in het eten van beenderen. De lammergier uit Eurazië en Afrika laat beenderen vanaf enige hoogte op een rotsachtig oppervlak vallen. Wanneer de beenderen opensplijten, eet de lammergier het merg en de kleinere stukken been op.
Gelukkig is deze reinigingsbrigade, in tegenstelling tot menselijke reinigingsdiensten, nooit in staking gegaan. Als het werk van de gieren niet werd gedaan, zouden tropische vlakten vol van ziekten vergeven karkassen een vertrouwd beeld vormen.
Maar laten wij eens een groep gieren op een karakteristieke werkdag volgen.
Luchtpatrouille
Kort na zonsopgang gaan ze de lucht in, om elk een bepaald gebied in de gaten te houden. De hele dag door patrouilleert ons giereneskader onvermoeid langs de hemel op zoek naar krengen. Als een ervan eindelijk een karkas heeft ontdekt, maakt hij een duikvlucht. Hiermee trekt hij de aandacht van de andere gieren, die zich eveneens naar de buit haasten. Binnen enkele minuten verschijnen er tientallen gieren op het toneel.
Voordat de vogels gaan eten, springen ze aarzelend rond het karkas. Ondanks hun reputatie zijn het buitengewoon schuwe dieren. Uiteindelijk begint er een aan het karkas te rukken en dit is voor de hele groep het teken om aan te vallen. Er wordt heel wat gekibbeld en gesist, geduwd en getrokken, waardoor het geheel eigenaardig veel weg heeft van een worsteling om de bal bij rugby. De hongerigste, die het meeste kabaal maken, komen gewoonlijk het eerst aan hun trekken. Als het een groot karkas is, zal er voldoende voedsel voor allemaal zijn.
In een paar minuten tijd is de maaltijd voorbij en gaat de zwerm, alleen de beenderen overlatend, de lucht weer in om de speurtocht te vervolgen. Het leven van een gier is niet gemakkelijk. Het kan twee of drie dagen duren voordat ze weer wat te eten vinden.
Gezichtsvermogen en teamwork
Gieren zijn uitstekend toegerust voor surveillances vanuit de lucht. Hun indrukwekkende vleugels zijn perfect ontworpen om te glijden en omhoog te zweven, waardoor ze in staat zijn urenlang met nauwelijks een vleugelslag te vliegen. Ze zijn bedreven in het benutten van thermiekbellen (opstijgende warme luchtstromen), waardoor ze met een minimum aan inspanning in de lucht kunnen blijven. Dean Amadon, een vooraanstaand Amerikaans ornitholoog, beschreef ze als een van „de sprekendste vormen van vliegkunst in de natuur”.
Een vraag die ornithologen jarenlang heeft geïntrigeerd, was: Hoe komt het dat gieren de karkassen zo snel vinden?
Het antwoord bleek te schuilen in een combinatie van een scherp gezichtsvermogen en teamwork. Men heeft berekend dat een gier die op een hoogte van ongeveer 750 meter rondcirkelt, een voorwerp van nog geen 13 centimeter op de grond kan ontwaren. Maar zelfs met zo’n scherp gezichtsvermogen zou het voor een enkele gier heel moeilijk zijn voedsel te vinden.
Vandaar dat teamwork onontbeerlijk is. Men heeft waargenomen dat gieren zich in groepen verdelen om verschillende gebieden te verkennen. Als één gier naar een karkas omlaagschiet, is zijn karakteristieke duikvlucht voor gieren in de buurt het teken dat er iets te halen valt en vliegen ze onmiddellijk in die richting. Hun koersverandering wordt dan weer opgemerkt door vogels die verder weg zijn en deze haasten zich er eveneens heen. Dit luchttelegraafsysteem is verrassend effectief, zelfs zozeer dat het voor een toeschouwer kan lijken of alle vogels bijna tegelijk aankomen.
Helaas zijn deze effectiviteit en hun onbetwistbare nut niet voldoende geweest om de bescherming en overleving van de gieren te garanderen.
De terugkeer van de condor
Ondanks het feit dat gieren tot de grootste en indrukwekkendste roofvogels worden gerekend, dreigen ze in veel delen van de wereld uit te sterven. Hun gebruikelijke voedsel is van de vlakten verdwenen en de karkassen die ze nog vinden, zijn maar al te vaak vergiftigd. Ook door hun trage voortplanting is het voor hun sterk afgenomen populaties moeilijk zich te herstellen.
Niettemin zijn er enkele bemoedigende successen behaald. Een programma voor het kunstmatig fokken van Californische condors lijkt te slagen en gehoopt wordt dat binnenkort meer vogels in het wild uitgezet kunnen worden. Dank zij de inspanningen van Franse natuurbeschermers heeft de vale gier zich na een afwezigheid van vele jaren opnieuw in het Massif Central in Frankrijk gevestigd.
Zo is de vogel die mensen eens verafschuwden, een symbool geworden van de krachtsinspanningen van de mens om de soorten die hij in gevaar heeft gebracht, te beschermen. De majestueuze vlucht van de condor boven de bergketens van Noord- en Zuid-Amerika is beslist een te kostbaar schouwspel om zo maar te laten verdwijnen.
Ondertussen kwijten de gieren in Afrika en Azië zich nog steeds bescheiden van hun ondankbare taak, die van vliegende reinigingsbrigade.
[Kader op blz. 12]
Wetenswaardigheden over gieren
GIEREN worden tot de zeldzaamste en grootste vogels ter wereld gerekend. En ze hebben ook het record hoogvliegen op hun naam staan.
De Californische condor is een van de meest bedreigde soorten ter wereld. Door middel van een fokprogramma met de twee dozijn vogels in gevangenschap wordt alles in het werk gesteld om te voorkomen dat deze gier uitsterft. In 1986 waren er nog maar drie Californische condors in het wild over.
De Andescondor heeft, naast de Afrikaanse maraboe, van alle landvogels de grootste vleugelspanwijdte — ruim drie meter. Hij is ook de zwaarste roofvogel en weegt soms wel meer dan veertien kilo.
Gieren zijn ook hoogvliegers. In 1973 kwam een Rüppelgier in botsing met een vliegtuig dat op een hoogte van 11.300 meter boven Ivoorkust (West-Afrika) vloog.
[Illustratieverantwoording op blz. 10]
Foto: Met toestemming van Madrid Zoo, Madrid (Spanje)