In het universum turen

Door Ontwaakt!-correspondent in Hawaii

ALS u terug zou willen kijken in de tijd, zou u dat dan kunnen? Het antwoord luidt ja!

In feite turen wij elke keer dat wij omhoogkijken naar een met sterren bezaaide hemel in het verleden. Maar waar zouden wij heen kunnen gaan om zo’n fascinerende blik in de achter ons liggende tijd te werpen? Nu, net zoals de Polynesiërs uit de oudheid die de sterren volgden Hawaii ontdekten, komen ook thans velen die de sterren willen volgen of observeren naar deze eilandstaat. Zij ontdekken er echter de hoogste vorm van astronomische technologie — een technologie die mensen in staat stelt veel verder in het verleden te kijken.

Laten wij naar het eiland Hawaii ofte wel het Grote Eiland reizen en daar naar boven gaan, naar de top van een uitgedoofde vulkaan, de Mauna Kea geheten. Op een hoogte van 4205 meter zullen wij een bezoek brengen aan enkele van de mooiste sterrenwachten ter wereld, gewijd aan het turen in het universum.

De Mauna Kea op

Wij gaan vroeg in de ochtend op pad voor een lange tocht die ons al slingerend naar de top van de Mauna Kea voert. Wij laten het tropische klimaat van de lagere hoogte, waar meer dan 500 centimeter regen per jaar valt, achter ons en gaan omhoog naar de kale bovenste hellingen van deze uitgedoofde vulkaan, waar de sneeuw soms verscheidene maanden van het jaar blijft liggen. Als wij boven de boomgrens komen, bevinden wij ons op een steile en gevaarlijke, onverharde weg. Nu begrijpen wij waarom een auto met vierwielaandrijving een vereiste is.

Uiteindelijk bereiken wij de top, waar her en der verspreid een groot aantal sterrenwachten blijkt te staan. De atmosfeer hier is tintelend, helder en nagenoeg doorzichtig. Wij parkeren de auto en stappen uit. Onmiddellijk krijgen wij het koud in de bijtende vrieswind. Toch neemt als wij om ons heen kijken, al snel een gevoel van hevige opwinding bezit van ons. Wij staan op een kale vulkaan, hoog boven het omringende wolkendek, schijnbaar afgesneden van de rest van het land en zonder nog iets van de oceaan te kunnen zien!

Waarom hier?

In het begin van de jaren ’60 begonnen astronomen hun eerste sterrenwacht op het Grote Eiland te bouwen om de ruimte en het verleden in te turen. Maar waarom hier, op een vulkaantop op een eiland, ver weg in de Grote Oceaan?

Er zijn vier fundamentele redenen waarom juist deze locatie zo geschikt is voor het bestuderen van de sterrenhemel: (1) het hoge percentage heldere nachten per jaar; (2) de helderheid en stabiliteit van de lucht, waardoor minder beeldvervorming optreedt; (3) het uiterst lage lichtniveau ’s nachts, beschermd door verordeningen voor de stadsverlichting op het Grote Eiland; en (4) de zeer lage vochtigheidsgraad. Waarom is die laatste factor belangrijk? Omdat vochtigheid een storende invloed heeft op sommige soorten instrumenten.

Zelfs met het blote oog kunnen wij met gemak de ongebruikelijke atmosferische eigenschappen zien die dit tot een uitnemende plaats maken om de ruimte in te turen. Geen wonder dat de Mauna Kea als een bijna perfecte locatie wordt beschouwd voor het observeren van de sterren.

In de sterrenwachten

Wij maken kennis met onze gids en gaan met haar op pad naar de W. M. Keck-sterrenwacht. Die bevat de grootste en verreweg de krachtigste telescoop die tot dusver is gebouwd.

Als wij er binnengaan, beseffen wij al snel dat astronomen niet langer met het blote oog door deze telescopen turen. Nee, die dagen zijn voorbij! Tegenwoordig staan wetenschappers met de telescoop in contact via indrukwekkende computers en andere geavanceerde apparatuur. Deze computergestuurde apparatuur kan miljarden malen meer zien dan het blote oog.

Verbijsterend, vindt u niet? Dank zij deze technologie kunnen astronomen in slechts enkele dagen kijken voldoende informatie verzamelen om maandenlang bezig te zijn met de beoordeling ervan.

Onze gids vestigt nu onze aandacht op wat de W. M. Keck-sterrenwacht aan de spits van de astronomische technologie plaatst — het unieke ontwerp van de telescoop. Wij merken de 36 zeshoekige spiegelsegmenten op, elk met een doorsnede van circa 1,80 meter. Ze vormen het equivalent van één spiegel met een diameter van 10 meter.

In een beschrijving van de werking van deze telescoop vermeldt een persbericht van de California Association for Research in Astronomy: „Met elektronisch gecontroleerde posities tot op een miljoenste inch nauwkeurig — een duizendste van de dikte van een mensenhaar”, en met slechts een kwart van zijn spiegels opgesteld, „evenaart hij al het vermogen van de 5-meter-Hale-telescoop van de Palomar-sterrenwacht” in Californië.

Dat is nog niet alles. Onze gids vertelt ons dat zij zojuist geld ontvangen hebben voor een tweede telescoop die vlak naast de huidige zal komen, die trouwens nog niet gereed is. Deze telescopentweeling zal als een reusachtige ruimtekijker functioneren en verder de ruimte in kijken dan ooit voor mogelijk werd gehouden. Het is werkelijk opwindend hier te zijn!

Wij willen echter niet al te opgewonden raken op deze grote hoogte, daar wij ons bewust zijn van de kans op hypoxie, gebrek aan zuurstof in de lichaamsweefsels. Wij merken dat onze scherpte van verstand niet optimaal is, want het kost ons moeite om onze gedachten te concentreren en onze zinnen te formuleren. Zich op deze hoogte te snel bewegen of zich te energiek inspannen, kan zelfs tot hoofdpijn, misselijkheid en flauwvallen leiden. Dit is beslist geen plek voor iemand met een slechte gezondheid.

Na vijf uur op de top doorgebracht te hebben, is het dan ook tijd om de berg af te dalen naar een niveau van 2800 meter. Het is tot dusver een veelbewogen ochtend geweest.

Wat vertellen de sterren ons?

Op het 2800-meter-niveau bevinden zich woonruimte en faciliteiten voor zo’n vijftig astronomen en begeleidend personeel. Ook ligt op deze hoogte een bezoekerscentrum, waar u lezingen kunt horen over de sterrenwachten op de Mauna Kea.

Bovendien zal er, als traktatie voor degenen die nog willen blijven, ’s nachts naar de sterren gekeken kunnen worden met een 28-centimeter-telescoop, met commentaar door een van de bekwame geleerden van de University of Hawaii. Als u, net als wij, blijft, zult u niet teleurgesteld worden. Het is, op zijn zachtst gezegd, een uitstekende manier om te weten te komen waarvan de sterren kunnen getuigen en om een zeer bijzondere dag af te ronden.

Misschien vraagt u zich af waarom wij eerder zeiden dat wij terug kunnen kijken in de tijd. Een voorbeeld zal u helpen deze gedachte te begrijpen. Neem bijvoorbeeld de Andromedanevel. Op een heldere avond kan het licht ervan zichtbaar zijn voor het blote oog. Wetend hoe ver dat eilanduniversum van sterren van de aarde verwijderd is en dat licht zich voortplant met een snelheid van 299.792 kilometer per seconde, hebben geleerden vastgesteld dat het licht dat u van de Andromedanevel ziet komen, 1,5 miljoen jaar oud is! Ja, naar het licht van de sterren kijken, is in feite terugkijken in de tijd.

Met deze nieuwe geavanceerde telescopen op de Mauna Kea is de mens nu in staat nog verder terug in de tijd en nog verder weg in de ruimte te kijken. Dat komt doordat de moderne telescopen zo veel krachtiger zijn dan het blote oog. Men schat zelfs dat astronomen met de huidige technologie sterrenlicht zien dat acht miljard jaar oud is! Door dergelijke informatie te verzamelen, hopen zij beter te begrijpen hoe de sterren ontstaan zijn en hoe het universum zich heeft ontwikkeld.

Dit is voor ons, bezoekers, beslist een unieke dag geweest. Wat wij hebben gezien, zal lang in ons geheugen gegrift blijven. Wat astronomen zien en nog zullen zien, vervult ons met bewondering voor de wonderen der schepping. Nooit weer zullen wij opkijken naar de nachtelijke sterrenhemel en ons achteloos weer afwenden. Van nu af aan zullen wij ons dit bezoek en de schoonheid van deze hooggelegen observatiepost herinneren.

Mogen zulke belevenissen ons allen ertoe bewegen waardering te hebben voor Hem die het universum heeft gemaakt, dat zo’n bron van verrassingen voor ons is. — Jesaja 40:26; 42:5.

[Illustratieverantwoording op blz. 25]

California Association for Research in Astronomy