Daikoe san bouwt een droomhuis
Door Ontwaakt!-correspondent in Japan
VEEL bezoekers van Japan worden gefascineerd door de sierlijke traditionele huizen die zij hier zien. Het schuin aflopende dak, de omhooggebogen dakrand, de ingesloten tuin en de veranda’s dragen daar allemaal hun bekoorlijkheid toe bij. Het interessante is echter, dat een huis van dit type meestal onder leiding van slechts één persoon wordt ontworpen, gebouwd en versierd. Hij wordt Daikoe san of de meestertimmerman genoemd.
Meneer Kato is een Daikoe san met 40 jaar ervaring. Hij en zijn ploeg vakmensen bouwen wat de meeste Japanners als hun droomhuis zouden beschouwen. Laten wij eens luisteren naar wat hij ons te vertellen heeft over de unieke stijl van het huis en hoe hij het bouwt.
Klassiek ontwerp
„Het wezen van een klassiek Japans huis”, vertelt Daikoe san ons, „is samen te vatten in slechts twee woorden: wabi en sabi.” Beide woorden hebben onder meer de betekenis „verfijnde en smaakvolle eenvoud”. „Subtiel”, „rustig” en „fijntjes” zijn andere woorden die ons de Japanse architectuur en de aantrekkingskracht ervan helpen begrijpen.
Wegens de veelvuldige tyfoons en aardbevingen in Japan en de hoge vochtigheid in de zomer verdient hout, zo legt Daikoe san uit, vanwege zijn veerkracht de voorkeur als materiaal voor een woning. Leem, bamboe en papier behoren eveneens tot de gebruikte basismaterialen. Voor het bereiken van visuele harmonie worden huis en tuin samen ontworpen.
Hoe zal het droomhuis met tuin er uitzien? Hoe wordt het gebouwd? Daikoe san stelt voor dat wij een ritje maken naar een ander bouwterrein, waar hij ons uit de eerste hand zal laten zien hoe Daikoe san een droomhuis bouwt.
Vanaf het fundament
„De huizen die honderd jaar geleden werden gebouwd, werden niet aan de grond verankerd”, vertelt Daikoe san ons terwijl wij op het bouwterrein rondlopen. „Ze stonden op een rooster van horizontale balken die gesteund werden door korte stutten die op stenen rustten.” Het feit dat veel van deze gebouwen nog overeind staan, getuigt van de bekwaamheid van de Daikoe san. „Tegenwoordig”, zo wordt ons verteld, „worden de funderingsvoeten en de fundamenten van cement gemaakt. Maar de bouwkundige principes blijven gelijk.” Dat geldt ook voor de wanden, die heel anders van concept en constructie zijn dan die in westerse huizen.
De binnenmuren van een Japans huis zijn meer bedoeld als ruimteverdelers dan als stevige scheidingswanden. „Over een latwerk van gespleten bamboe zoals dit,” verklaart Daikoe san, wijzend naar een wand waaraan wordt gewerkt, „worden twee tot vijf lagen leem aangebracht. De consistentie van elke laag is anders, en elke laag moet goed droog zijn voordat de volgende laag wordt aangebracht. Daardoor kost het gemiddeld drie maanden voordat een huis klaar is.” (Natuurlijk duurt de bouw van een droomhuis veel langer.) De muren, die afgewerkt worden met een laagje fijn leem of zand in de natuurlijke aardtinten waar de Japanners op gesteld zijn, zullen ademen en niet zweten zoals betonnen muren vaak doen in een vochtig klimaat.
Vervolgens vestigt Daikoe san onze aandacht op de vloer. De vloer van de veranda, de hal en de keuken zal van hardhout worden. De meeste andere vertrekken hebben een vloerbedekking van vast geweven stromatten die tatami heten. Deze unieke vloerbedekking is warm in de winter maar koel in de zomer, en stevig maar zacht genoeg om op te zitten of te liggen. Elke mat meet ongeveer één bij twee meter en is vijf centimeter dik. Kamers worden aangeduid met het aantal matten waarmee de vloer bedekt is en worden dus acht-, zes- of vier-en-een-halve-matskamers genoemd, afhankelijk van de grootte.
Een zorgvuldig bewaard familiegeheim
Iets waarin de Daikoe san echt uitblinkt, is de meesterlijke toepassing van houtverbindingen. Onze gids laat ons handboeken van ruim 70 jaar oud zien die door zijn vader aan hem overgedragen zijn. Ze bevatten hele bladzijden met ingewikkelde, fascinerende houtverbindingen. Van oudsher hield een meestertimmerman zijn houtverbindingstechnieken strikt geheim en gaf ze slechts door aan zijn zoon of opvolger. Hoewel dat niet langer nodig is, kon een heel huis gebouwd worden zonder één enkele spijker te gebruiken.
„Sommige van deze verbindingstechnieken komen overeen met die welke timmerlieden elders toepassen. Zo zijn er de ineengrijpende zwaluwstaartverbinding, de hoekverbinding met sponning, de stuiknaad en de liplas”, legt Daikoe san uit. Welke verbindingen er precies toegepast worden, hangt af van de spanning en druk in dat deel van het gebouw. De juiste verbindingen zullen ook aardbevingstrillingen opvangen, doordat het huis kan meebewegen met de schok.
De kroon op het werk
Misschien is het opvallendste onderdeel van het traditionele Japanse huis wel het dak. Het lijkt in verhouding tot de rest van het huis groot en nogal zwaar. Maar Daikoe san vertelt ons dat het dak het huis in feite stabiliteit verleent tegen de elementen en zo stevig is doordat forse hele boomstammen als dakbalken worden gebruikt. Hoewel er veel dakvormen zijn, komt een zadel- of schilddak of een combinatie daarvan het meest voor. Daikoe san laat ons wat dakpannen zien die van gebakken klei gemaakt zijn. Ook hier overheersen de aardtinten, met uitzondering van een populair, glinsterend azuurblauw.
„De enigszins opstaande hoeken en de laag overhangende dakrand zijn belangrijke details voor het comfort van toekomstige bewoners”, zet Daikoe san uiteen. „Daardoor kun je de kamerhoge glazen schuifdeuren naar de veranda openlaten in de vochtige regentijd. Maar ze hebben net de juiste hoek om de hete zomerzon buiten te houden.”
Onze bezichtiging van het bouwterrein loopt ten einde. Nu nodigt onze gids ons uit een huis te bekijken waarvan de bouw hem anderhalf jaar heeft gekost.
Een waar droomhuis
Zodra wij aan komen rijden en de sierlijke contouren van het huis zien, weten wij dat dit een huis is waarin iedereen zich thuis zou voelen. De voordeur is een houten latwerk, bijeengehouden door houtverbindingen, op een glazen achterlaag. Ze zwaait soepel open en wij lopen het prachtige portaal in. Na onze schoenen uitgedaan te hebben, gaan wij het huis binnen. De vloerplanken in de hal voelen stevig aan onder onze voeten.
Wij blijven staan om naar de zichtbare dragende stijlen te kijken. Ze zijn zo glad dat ze als zijde aanvoelen en glanzen alsof ze gelakt zijn. „Niets van het houtwerk in het huis is gebeitst of gelakt”, vertelt Daikoe san ons, alsof hij onze gedachten kan lezen. „Het is zo glad mogelijk geschaafd.”
In de zitkamer in Japanse stijl nemen wij de details in ons op. De dwarsbalk of dorpel boven de schuifdeuren of panelen is een fijn uitgewerkt reliëf van kersebloesems. Aan alle kanten van de kamer bevinden zich schuivende panelen, die gemaakt zijn van over een houten raamwerk gespannen papier. De schuifdeuren die op de veranda uitkomen, zijn van latwerk voorzien en bedekt met dun, wit sjodji-papier. De schuifdeuren (foesoema genoemd) naar de hal of andere kamers zijn bedekt met zwaarder papier. Elk van deze panelen, die als ruimteverdelers dienen, is versierd met een ander patroon. „Deze kleine kamers kunnen in één grote kamer omgetoverd worden door eenvoudig deze schuivende panelen weg te halen”, legt Daikoe san uit. Wat praktisch!
In de enige vaste muur bevindt zich de tokonoma of schilderijennis en daarnaast een hoekje met planken. „Dit is de plek van het huis waar mooie voorwerpen tentoongesteld worden”, zegt Daikoe san, „en daar gaan het beste hout en het grootste vakmanschap in.” Vandaag hangt er een opvallende rol met sierlijke letters.
Wij worden door de rest van het huis rondgeleid. Elke kamer is enigszins doortrokken van de aangename geur van ceder-, cipresse- en grenehout en van de tatami. Alles in het huis heeft iets van verfijnde eenvoud en elegantie.
Voordat wij weggaan, moet de tuin nog bezichtigd worden. Hoewel die niet erg groot is, is hij vredig en sereen. Er zijn een vijver vol felgekleurde karpers en een fraaie waterval. Wij gaan weg met een voldaan gevoel, vol bewondering voor de bekwaamheid en vindingrijkheid waarmee Daikoe san een huis bouwt.