Radon — Een gevaar in uw huis?

EEN ingenieur die in de kerncentrale bij Limerick in het oosten van de Verenigde Staten werkte, bemerkte dat hij, zelfs zonder het reactorterrein te betreden, het stralingsdetectie-alarm in werking stelde. Toen duidelijk werd dat hij niet in de kerncentrale door straling besmet werd, onderzocht men zijn huis, waardoor aan het licht kwam dat daar de besmettingsbron lag.

Een 68-jarige zendeling bleef na een coronaire bypass-operatie last houden van bloedarmoede ondanks de medicijnen die hem werden gegeven om zijn bloed op peil te brengen. Een van de vragen die de arts hem stelde was: „Bent u ooit aan straling blootgesteld geweest?”

„Ja”, antwoordde hij. „Toen ik voor in de 20 was, heb ik twee jaar als technicus op een fabriek gewerkt waar ik aan radon ben blootgesteld.”

„Dan is dat wellicht het probleem”, concludeerde de arts.

Zowel de ingenieur van de kerncentrale als de man die aan bloedarmoede leed, waren blootgesteld geweest aan een onzichtbaar gevaar, radon.

’Radon. Wat is dat? En zou het in mijn huis een gevaar kunnen zijn?’, vraagt u misschien.

Wat is het?

Radon, een reukloos, kleurloos gas, is een van de zes scheikundige elementen die bekendstaan als edelgassen of inerte gassen. Radon verschilt echter hierin van de vijf overige dat het radioactief is. Het is een vervalprodukt van het radioactieve element radium.

Radioactieve elementen zenden bepaalde stralen of deeltjes uit en vervallen of veranderen aldus in andere stoffen. Zo wordt het radioactieve metaal uranium uiteindelijk radium. Wanneer een atoom van het metaal radium straling uitzendt, verandert het in een radonatoom. Radon vervalt op zijn beurt tot radioactieve stoffen die als de dochters ervan bekendstaan.

De snelheid waarmee een radioactieve stof vervalt wordt de halveringstijd genoemd. De halveringstijd van radon bedraagt iets minder dan vier dagen, wat betekent dat in bijna vier dagen de helft van de oorspronkelijke hoeveelheid radon tot andere stoffen vervallen is. De halveringstijd van radium daarentegen bedraagt 1660 jaar en die van uranium 4.500.000.000 jaar! In de natuur komt uranium dus veel overvloediger voor dan radium omdat het een veel langere halveringstijd heeft.

Oorzaak van het probleem

Elk uraniumerts zal altijd een bepaalde hoeveelheid radium bevatten, alsook spoortjes radon. Dit radioactieve gas, dat in iemands huis terecht kan komen, is de oorzaak van het probleem.

De hoeveelheid uranium die in rotsen en in de grond wordt aangetroffen, zal van plaats tot plaats aanzienlijk verschillen. Dit betekent dat er in bepaalde gebieden behoorlijk wat radon langzaam uit de bodem kan vrijkomen. Als het ontsnappende radon in de open lucht terechtkomt, zal het spoedig verdwijnen. Komt het echter toevallig onder een huis vrij, dan kan het zijn dat het daar blijft hangen en geleidelijk via scheuren in de vloer of in de muren, of via putjes en afvoerpijpen, in de kelder van het huis doordringt.

Radon wordt ook in grondwater aangetroffen, zodat het eveneens via de waterleiding in huizen terecht kan komen. Het gevaar schuilt niet zozeer in het drinken van het water, als wel in het inademen van het gas dat uit het water vrijkomt als men wast, doucht of kookt.

Wat de in het begin van het artikel genoemde ingenieur van de Limerickse kerncentrale meemaakte, illustreert het mogelijke gevaar. De fundering van zijn huis bleek gestort te zijn op een aan de oppervlakte komende, uraniumhoudende rotslaag. De radioactiviteit in de woonkamer bedroeg 3200 picocurie, terwijl het EPA (het Amerikaanse Bureau voor Milieubescherming) aanraadt in huizen waar meer dan 4 picocurie per liter lucht wordt gemeten, maatregelen te nemen om de radonconcentratie te verminderen.a

Volgens één schatting heeft het gezin gedurende het jaar dat zij in het huis woonden een dosis straling geabsorbeerd die even groot is als wanneer zij 260.000 keer een röntgenonderzoek hadden ondergaan! Hun kans om longkanker te krijgen is dus aanzienlijk toegenomen. Het gezin is wijselijk uit de woning getrokken totdat er iets aan de situatie was gedaan. „Ik rook niet en ik heb toen ik zwanger was nog geen druppel alcohol aangeraakt”, klaagde de vrouw. „En nu heb ik mijn kinderen in een radioactieve wolk laten wonen.”

Hoge stralingsniveaus zijn ook gemeten op plaatsen in Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Groot-Brittannië, Italië, Nederland en Zweden. Veel mijnwerkers die in de uraniummijnen aan radon zijn blootgesteld, zijn aan longkanker gestorven. Een schrijfster voor The New York Times beweert zelfs: „Niemand twijfelt eraan dat [radon] longkanker veroorzaakt, een ziekte waaraan de helft van de mijnwerkers in uraniummijnen placht te overlijden omdat zij elke werkdag grote hoeveelheden vervalprodukten van radon inademden.”

Hoe groot is het gevaar?

Omdat het ingeademde radon grotendeels weer uitgeademd is voordat het uiteenvalt, vormt het op zich geen ernstig gevaar voor de gezondheid. Maar de „dochters” van radon — de radioactieve produkten waarin het uiteenvalt — kunnen wel gevaarlijk zijn. Deze produkten zijn chemisch actief en hechten zich aan minuscule stofdeeltjes die in de longen kunnen blijven zitten. Op die manier kan het longweefsel door de straling worden aangetast. Dr. Anthony Nero jr., wetenschappelijk medewerker aan het Lawrence Berkeley Laboratory van de University of California, zegt daaromtrent: „Omdat ze [de radioactieve vervalprodukten van radon] een korte halveringstijd hebben, zullen ze hoogstwaarschijnlijk in de long uiteenvallen als ze [daar] eenmaal verzameld zijn.”

Het gevaar thuis aan radon blootgesteld te worden, is pas de laatste jaren onderzocht en niemand weet echt welke dosis straling nog veilig is. Begin dit jaar ging het EPA ertoe over het gevaar lager in te schatten. „Voorheen schatten wij dat door radon elk jaar 21.000 personen aan kanker zouden sterven, en nu houden we het op wellicht 16.000”, aldus dr. Richard J. Guimond van het EPA. Niettemin beweert hij: „Radon is nog steeds een van de grootste gezondheidsrisico’s waarmee men te maken heeft.” Niemand kan echter met zekerheid gevallen van kanker aanwijzen die te wijten zijn aan blootstelling aan radon in huis.

Sommigen geloven zelfs dat de ongerustheid over radon erg overdreven is. William Mills, een voormalig hoofd van het EPA, zegt dat het aantal sterfgevallen als gevolg van kanker die aan radon wordt toegeschreven, sterk overtrokken is omdat ze merendeels aan roken te wijten zouden zijn. „Volgens mij”, zegt hij, „is het werkelijke gevaar van radon praktisch nihil.” Roger Eaton, hoofd van een radononderzoeksgroep van het Canadese Ministerie van Volksgezondheid en Welzijn, is een zelfde mening toegedaan. „Onze ervaring”, zegt hij, „is dat longkanker een zeldzame ziekte is als er niet gerookt wordt.”

Kennelijk wordt het gevaar van radon voor degenen die eraan worden blootgesteld, door roken aanzienlijk vergroot. Volgens het tijdschrift Science wordt de kans op longkanker voor rokers door blootstelling aan radon minstens vertienvoudigd. Het is niet bekend waarom radon schadelijker is voor rokers dan voor niet-rokers, maar sommige deskundigen denken dat door rook aangetaste longen de radioactieve vervalprodukten van radon misschien meer vasthouden.

Bepaalde gebieden staan bekend om hun hoge radonconcentratie. In Clinton (New Jersey, VS) bleek in alle onderzochte huizen in een bepaalde wijk het stralingsniveau als gevolg van radon erg hoog te zijn. In vijf huizen was het zo hoog dat als de bewoners er hun hele leven in zouden wonen, de kans op longkanker voor hen naar schatting even groot zou zijn als wanneer zij twintig pakjes sigaretten per dag zouden roken!

Dr. Nero verklaart: „Veel mensen in deze gebieden wonen in huizen met radonconcentraties van ruim 20 picocurie — dat is meer dan de beroepslimiet voor mijnwerkers.” Nero schat: „Er zijn ongeveer 100.000 van die gezinnen, en deze mensen hebben echt hulp nodig.”

Het EPA heeft gewaarschuwd dat in acht miljoen Amerikaanse huizen de radonconcentratie waarschijnlijk de federale norm van 4 picocurie per liter lucht overschrijdt. Maar volgens sommige deskundigen schat het EPA het aantal gevaarlijke huizen overdreven hoog. Zij trekken ook in twijfel dat lage radonconcentraties zo gevaarlijk zijn. Dr. Bernard L. Cohen, een aan de University of Pittsburgh verbonden hoogleraar die fysica en de invloed van straling op de gezondheid doceert, zei: „Volgens mij blijkt uit de gegevens dat blootstelling aan geringe concentraties in wezen ongevaarlijk is; zeer lage concentraties, zoals die welke in de meeste huizen worden aangetroffen, hebben geen invloed.”

Hoe staat het met uw huis?

Hoe gevaarlijk radon voor u is, hangt grotendeels af van het uraniumgehalte in de grond waarop u woont. Nog een belangrijke factor is de soort grond onder uw huis; bij poreuzere grondsoorten kunnen grotere hoeveelheden radon binnendringen, ook al is het radiumgehalte in de grond laag.

Een andere risicofactor is echter de manier waarop uw huis is gebouwd. Zo zijn veel moderne huizen uit het oogpunt van energiebesparing bijna luchtdicht gemaakt. Derhalve kan binnendringend radon er haast niet meer uit ontsnappen. Een functionaris van het EPA zei dan ook: „Hoe meer u uw huis probeert te isoleren, des te hoger worden de concentraties verontreinigende stoffen.” Daarom zijn tochtige, oudere huizen waarschijnlijk veiliger voor het potentiële gevaar van radon.

Eén gebied in de Verenigde Staten waarvan bekend is dat er betrekkelijk veel uranium in de grond zit, strekt zich uit van het oosten van Pennsylvania, over het noorden van New Jersey tot in New York. Een ander bekend kritiek gebied is het op de grens van Minnesota en North Dakota gelegen dal van de Red River. Als u in zo’n gebied woont, doet u er wellicht verstandig aan de lucht in uw huis op de hoeveelheid radon te laten onderzoeken.

De onderzoeksresultaten zijn echter onvoorspelbaar en hangen niet af van de plaats waar uw huis staat. Zo was de radonconcentratie in één huis in Pennsylvania 2694 picocurie, terwijl die in het huis ernaast slechts 3,6 bedroeg! En in gebieden die niet bekendstaan als plaatsen waar veel uranium in de grond zit, worden binnenshuis soms hoge radonconcentraties gemeten. Vanwege het onvoorspelbare karakter ervan zegt een leidinggevende functionaris van het EPA: „Alles wat wij van mensen vragen, is er $10 tot $20 aan te besteden om erachter te komen of zij met het probleem te maken hebben.”

Indien u besluit uw huis te laten onderzoeken, zijn er verschillende manieren om dit te laten doen. Voor inlichtingen kunt u zich wenden tot plaatselijke instanties voor milieubeheer. „De richtlijn geldt voor de gemiddelde concentratie in de vertrekken waar u woont”, merkt dr. Nero op. „Maar de meeste metingen door het EPA”, zegt hij, „worden met in kelders geplaatste detectors gedaan.” Verder beklemtoont hij: „De metingen moeten zich uitstrekken over maanden, en het liefst over een jaar.”

Het zou verstandig zijn met zorg een bedrijf uit te kiezen voor het onderzoek, aangezien sommige betrouwbaarder zijn dan andere. Er zijn ook radondetectors te koop. Maar uit rapporten blijkt dat de verschillende modellen lang niet allemaal even nauwkeurig zijn.

Als uit het onderzoek blijkt dat uw huis een hoog stralingsniveau heeft, kan het probleem aangepakt worden. Misschien kunt u volstaan met het dichten van scheuren in de muren en in de vloer van de kelder en het gebruik van ventilators om de luchtdoorstroming te verbeteren. In Clinton, waar in de al eerder genoemde wijk alle huizen een hoog stralingsniveau hadden, was het niveau in de eerste tien onder handen genomen huizen binnen zes maanden tot veilige waarden verminderd. Het kostte zelden meer dan $1500 om het probleem te verhelpen, en meestal veel minder.

In zeer uitzonderlijke gevallen, zoals dat van de ingenieur van de kerncentrale, zijn wellicht uitgebreide werkzaamheden nodig. De betonnen keldervloer en een groot deel van de grond eronder moesten worden verwijderd. Op de funderingen van het huis werd een speciale plastic radonwering aangebracht, en alle scheuren in het beton werden met siliconenkit gedicht. Ten slotte werd er een speciaal ventilatiesysteem geïnstalleerd. De krachtsinspanningen om de radonconcentratie terug te brengen tot een veilig niveau bleken het beoogde resultaat te hebben, al bedroegen de kosten $32.600.

Gelukkig schijnt het bewijsmateriaal erop te duiden dat het gevaar van radon in huizen minder groot is dan werd gevreesd. Maar als u twijfelt hoe het er met uw huis voor staat, kunt u het ter wille van uw eigen gemoedsrust laten onderzoeken.

[Voetnoot]

[Illustraties op blz. 13]

Hoe radon in uw huis kan komen

Dampen uit leidingwater

Scheuren in vloeren en muren

Open putjes

Graniet

Grondwater

Scheuren in vloer

Poreuze bakstenen