Een avond in een Japans huis

Door Ontwaakt!-correspondent in Japan

BENT u erin geïnteresseerd verschillende mensen te ontmoeten, hun gebruiken te leren kennen en te zien hoe zij leven? Komt u dan met mij mee, want wij zijn door een Japans gezin voor het avondeten uitgenodigd. Ik zal onderweg proberen iets uit te leggen over wat u kunt verwachten.

Maar eerst gaan wij een klein geschenk kopen. Dat verwacht men van ons. Een doosje wagasji (Japanse snoepjes) of een pakje senbei (rijstwafels) zou geschikt zijn. Maar laten wij, omdat het zomer is, een mooie fruitmand uitkiezen. Die kunnen wij, speciaal voor dit doel al opgemaakt met rieten mandje, pakpapier en sierlint, bij het fruitstalletje kopen.

Bij onze aankomst

Het hele gezin staat bij de voordeur om ons te verwelkomen. De opwinding van de kleintjes verraadt dat dit een speciale gebeurtenis voor het gezin is. Kijk! De slippers zijn netjes op de drempel klaargezet — een kenmerkend Japans gebaar waarmee iemand welkom geheten wordt. De Japanners dragen hun schoenen niet in huis. Dit zorgt er niet alleen voor dat hun huis schoner blijft, maar het voorkomt ook de schade die schoenen kunnen toebrengen aan de kwetsbare zware stromatten (tatami) die in de meeste Japanse huizen liggen.

Wij laten onze schoenen dus hier in de genkan, (het portaal), voordat wij het huis binnengaan. Kijk eens! Oma draait onze schoenen al om en zet ze op een rij voor als wij weer weggaan. Als uw schoenen een beetje gepoetst of afgestoft moeten worden, is het niet ongebruikelijk dat men dat ook doet voordat u weggaat.

„Krijgen we eerst het nagerecht?”

Het bovenstaande is een typische reactie van de meeste buitenlanders wanneer zij de thee en de zoete hapjes zien die vóór het avondeten worden geserveerd. Deze bruine, geleiachtige eetwaren die er uitzien als zachte chocoladetoffees zijn gemaakt van gezoete bonen en worden jôkan genoemd. Ze zijn heerlijk bij o-tja (groene thee).

Maar frist u zich, voordat u de jôkan eet en de thee drinkt, wat op met het gekoelde, vochtige handdoekje dat de gastvrouw u aanbiedt. Dit wordt een o-sjibori genoemd, wat letterlijk „uitgeknepen” betekent. In de winter krijgen de gasten een dampend heet handdoekje aangeboden.

Kijk door de schuiframen eens naar de prachtige tuin en de visvijver. Bijna ieder Japans huis heeft wel een soort tuin, of de mensen nu rijk zijn of arm. Veel Japanners geven wel anderhalf maal zoveel aan de tuin uit als aan een nieuw huis.

Door de manier waarop de rotsblokken, de dwergdennen en andere planten gerangschikt zijn, lijkt de tuin op een natuurlijk berglandschap in miniatuur. De waterval en de vredige vijver met grote, kleurrijke karpers zijn speciaal ontworpen opdat u zich ontspannen zult voelen en meer van de avond zult genieten. Gewoonlijk zal de gastheer naderhand de rest van de tuin aan de bezoekers laten zien.

De kamer waarin wij ons bevinden, is een speciale kamer. Het is de o-kiakoema, of gastenkamer. Ziet u die enigszins verhoogde alkoof? Die wordt een tokonoma genoemd. In vroeger jaren kon men daar de wapenrusting van de samoerai [Japanse krijger] en het boeddhistische gezinsaltaar aantreffen. Tegenwoordig is deze alkoof een decoratieve plaats waar kostbare vazen, hangende rolschilderingen en andere familiestukken tentoongesteld staan.

Aangezien u de eregast bent, zult u ongetwijfeld het dichtst bij de tokonoma mogen zitten. Let op de kunstig gegraveerde stijl aan de zijkant van de tokonoma. De stijl wordt een tokobasjira genoemd. Hij wordt van ebbe- of sandelhout gemaakt dat zo wordt gepolijst en gelakt dat de natuurlijke tekening en schoonheid van het hout goed uitkomen. Eén enkele stijl kan wel duizend dollar of meer kosten!

Aan tafel!

Onze gastvrouw heeft zoëven aangekondigd dat het eten zo klaar is. Maar zij vraagt zich af of u misschien eerst een bad zou willen nemen. Nee, niet dat zij denkt dat u er een nodig hebt, maar de Japanners vinden het heerlijk om voor het avondeten een warm bad te nemen. Doorgaans wordt de gast uitgenodigd om er als eerste in te gaan. Hebt u geen zin om voor het eten een bad te nemen? Dat geeft niet, maar neem dan op z’n minst een kijkje bij de o-foero, of het bad.

Hoewel er nog steeds openbare badhuizen zijn, hebben de meeste Japanse huizen nu hun eigen o-foero. Het bad is een diepe kuip van hout, tegels of plastic, en is zo gemaakt dat men er hout of propaan onder kan branden, zodat het water tot ongeveer 40 °C wordt verhit.

Het Japanse bad verschilt van het westerse bad in die zin dat men zich met zeep wast en zich afspoelt voordat men in de badkuip stapt om zich in het warme water onder te dompelen. Op deze manier gebruikt het hele gezin hetzelfde badwater, waarbij het water elke keer alleen een beetje wordt opgewarmd. De badkuip is zo diep dat wanneer men erin gaat zitten, het warme water tot aan de hals komt. Zo’n bad is erg ontspannend en absoluut aan te bevelen voordat men op een koude winteravond naar bed gaat.

Een feestmaal

Onze gastheer roept en zegt dat het tijd is voor onze maaltijd, of liever gezegd: ons feestmaal. Kijk eens naar al het voedsel dat op tafel is uitgestald! Het is heel kleurrijk en op een fijnzinnige manier gerangschikt. In Japan is de maaltijd een kunstwerk, waarbij de aantrekkelijkheid voor het oog bijna net zo belangrijk is als het aroma en de smaak. Die compositie van kleurrijke hapjes op de zwartgelakte schaal is het Japanse lievelingsgerecht soesji. Elk hapje is een met zorg gevormd rijstballetje met een beetje suiker en azijn, afgemaakt met een rood of wit stukje rauwe tonijn of andere delicatessen uit de zee.

Een ander gerecht dat men heeft bereid, is geroosterde tai, of rode snapper (een vis), die in zijn geheel, met kop en staart, kunstzinnig in de vorm van een halve maan op de schotel gerangschikt ligt. De soep is een kokend hete bouillon, gemaakt van zeewier als basis met daarin vierkante stukjes zachte tofoe. En natuurlijk is er voor iedereen rijst in overvloed. Er staat ook een verse groene salade op tafel, en op z’n Japans klaargemaakte vruchten completeren het menu. Wat een traktatie!

Beleefde conversatie

Na de maaltijd komt de groene thee om onze conversatie te begeleiden. Maar waar moet u over praten? Wel, de Japanners zijn zeer geïnteresseerd in u en uw land. Zij willen ook weten hoe u over hen en hun land denkt, en wat u van de maaltijd en van Japans eten in het algemeen vindt. Zij zijn verrukt als u zich interesseert voor Japanse dingen en als u een paar woorden in hun taal leert.

De gastvrouw zal nu misschien zeggen: „O-koetji ni awanakoete gomen nasai”, wat betekent: „Het spijt me dat de maaltijd u niet gesmaakt heeft.” Zij vraagt slechts om een geruststelling dat u de maaltijd echt lekker vond. Zeg haar dus: „Oisjikatta desoe!” (Het was verrukkelijk!) Een andere gast zou er het compliment aan kunnen toevoegen: „Gotjiso samadesjita”, wat letterlijk betekent: „Dank u voor het snelle lopen [tussen de keuken en de eetkamer] om ons te bedienen.”

U zult bemerken dat de Japanners in de ogen van een westerling wellicht vaag lijken wanneer zij over zichzelf spreken, en aarzelen om over bepaalde onderwerpen specifiek te zijn. Als u bijvoorbeeld de vrouw des huizes zou vragen hoe zij haar man heeft leren kennen, kan het zijn dat zij gewoon wat verlegen giechelt als antwoord. Of misschien bewondert u een prachtige vaas en informeert naar de prijs. Het antwoord zal waarschijnlijk zijn: „Tjotto takakatta desoe.” (Hij was aan de dure kant.) Vaag? Misschien wel. Maar dat is de beleefde Japanse conversatie. Wij zullen dus moeten leren niet al te familiair of nieuwsgierig te zijn bij wat wij zeggen en vragen.

Een heerlijke avond

Veel te snel is het weer tijd om onze vriendelijke gastheer en gastvrouw te verlaten. Wanneer wij in het portaal onze schoenen aantrekken, maken de gastvrouw en haar moeder een diepe buiging voor ons op hun handen en knieën, met hun hoofd naar de grond. Zij dringen er ook op aan dat wij iets van het overgebleven voedsel in de grote, fleurige foerosjiki, of doek, mee naar huis nemen. Zij doen er ook nog een cadeautje voor elk van ons bij.

Als het hele gezin naar buiten komt voor een laatste sajonara, denkt u misschien wat ik denk: ’Wat een fijne avond!’ Denk eens aan de hoeveelheid tijd en werk die het bereiden van de maaltijd heeft gekost. Men heeft ons als gasten op buitengewone wijze laten voelen dat wij echt welkom waren. Hoe attent van hen! Zij vinden er ongetwijfeld voldoening in, te weten dat zij ons erg gelukkig hebben gemaakt.

Bent u niet blij dat u bent meegegaan? U zult misschien het gevoel hebben dat u de Japanners nu een beetje beter kent. Wel, u moet gauw nog eens komen en iets meer over dit unieke land en dit gastvrije volk vernemen.