Een koninkrijk gebouwd op zand, olie en godsdienst

WELK land is zo groot als West-Europa, heeft een bevolking van slechts twaalf miljoen en is bijna geheel en al woestijn? Welk koninkrijk werd in 1932 gesticht, ontdekte in 1938 rijke olievoorraden en werd de op twee na grootste producent van ruwe olie van de wereld? Welk koninkrijk aanvaardt de koran als grondwet en gaat er prat op twee van de meest vereerde steden en moskeeën van de islam binnen zijn grenzen te hebben?

Het antwoord op al deze vragen luidt: het koninkrijk Saoedi-Arabië, geregeerd door koning Fahd ibn Abd al-Aziz. Met zijn 2.240.000 km² beslaat het het grootste deel van het Arabisch Schiereiland, in het westen begrensd door de Rode Zee, in het zuiden door de Arabische Zee en in het oosten door de Perzische Golf.

Hoe ben ik geïnteresseerd geraakt in dit Arabische land? Ik zag in de krant een uitnodiging staan voor een tentoonstelling in New York die gesponsord werd door de Saoedi-Arabische regering. Ik was nieuwsgierig en wilde meer weten over deze andere cultuur en levenswijze. En daar ik waarschijnlijk nooit in Saoedi-Arabië zou komen, vond ik dat Saoedi-Arabië maar naar mij toe moest komen.

Het oude en het nieuwe Saoedi-Arabië

Zodra ik het tentoonstellingsterrein betrad, besefte ik dat alles erop gericht was het publiek gunstig te stemmen voor dit Arabische land. Overal zag ik in de Verenigde Staten woonachtige Saoedische studenten, die als goedgeïnformeerde gidsen optraden. Zij gingen allemaal gekleed in de karakteristieke tobe, een lang, wit gewaad dat lijkt op een toga en tot de voeten reikt. Ook droegen zij allemaal een rood-wit-geruite ghoetra of hoofddoek, op zijn plaats gehouden door een dubbele ring van zwart koord. Allen spraken goed Engels en beantwoordden meer dan beleefd elke willekeurige vraag die bij mij of bij wie maar ook opkwam.

Na een flauw verlichte hal, met foto’s van de Saoedische koninklijke familie en een uitgebreide diapresentatie over aspecten van Saoedi-Arabië, bezocht ik vervolgens het terrein waar het traditionele leven van de Arabieren en bedoeïenen was uitgebeeld. Er was een zwarte bedoeïenentent te zien met alles wat bij hun nomadenbestaan hoort. Naarmate de moderne technologie voortschrijdt, sterft de levensstijl van de bedoeïenen met hun vermaarde gastvrijheid tegenover vreemdelingen echter uit.

De volgende afdeling van de expositie was een herinnering aan de religieuze kracht die het leven in Saoedi-Arabië bepaalt en beheerst — de islam.a

Mekka, de Kaäba en de koran

Het heilige boek van de islam, de koran, „wordt als de grondwet van [Saoedi-Arabië] beschouwd en voorziet in ethische waarden en leiding”, verklaart een officiële brochure. Een folder vermeldt: „Het koninkrijk vormt zijn sociale, politieke en economische beleid aan de hand van de islamitische leer.” Hoewel er verscheidene met de hand geschreven exemplaren van de koran tentoongesteld lagen, was het hoofdthema van deze afdeling de bedevaartplaats Mekka (in het Arabisch Makkah) met haar reusachtige moskee en de Kaäba op de binnenplaats daarvan. Er waren omvangrijke maquettes van te zien.

De Kaäba, een groot, kubusvormig, stenen gebouw bedekt met een zwaar, zwart kleed, wordt in een islamitische publikatie gedefinieerd als „de plaats van aanbidding die Abraham en Ismaël ruim vierduizend jaar geleden in opdracht van God moesten bouwen”.b De islam (begonnen door de profeet Mohammed in de zevende eeuw G.T.) maakt er dan ook aanspraak op verband te houden met Abraham, de patriarchale voorloper van het judaïsme en het christendom. Het is derhalve een van de drie grote monotheïstische godsdienstige stelsels.

In feite bevindt de Kaäba zich midden op het reusachtige open plein dat deel uitmaakt van de grote moskee van Mekka. Bij de jaarlijkse bedevaart (hadj) stromen er meer dan een miljoen moslims heen om te bidden en zevenmaal rond de Kaäba te lopen. Elke gezonde moslim beschouwt het als zijn plicht deze reis minstens eenmaal in zijn leven te maken. Op de tentoonstelling was ook een maquette te zien van de indrukwekkende moskee van Medina (in het Arabisch Madina), Mohammeds begraafplaats.

Bijzonder interessant waren de zware, rijkversierde deuren van de Kaäba die tentoongesteld waren. Normaal gesproken krijgen alleen moslims die ooit te zien, daar alleen zij de moskee van Mekka mogen betreden. Het was moeilijk te geloven dat het originelen waren, totdat een gids uitlegde dat het de deuren waren die in gebruik waren geweest van 1942 tot 1982, toen ze door nieuwe waren vervangen. Ze zijn van goud en zilver gemaakt en versierd met gouden platen waarin verzen uit de koran staan gegraveerd in het Arabisch. Tegen een muur vlakbij hing een kiswa, een zwaar, zwart kleed gebruikt om de Kaäba te bedekken, in goud geborduurd met andere citaten uit de koran.

Het hedendaagse leven in Saoedi-Arabië

Verderop in de expositie waren karakteristieke straatscènes uitgebeeld, met handwerkslieden die matten vlochten en andere die ijzer tot gebruiksvoorwerpen hamerden. Andere ambachtslieden verwerkten leer tot de typische Arabische slippers. Een ander maakte eenvoudige houten vogelkooien. Weer een ander vormde potten op een met de voet aangedreven pottenbakkerswiel.

Ten slotte kwam ik bij het gedeelte waar de verrichtingen van het moderne Saoedi-Arabië getoond werden. Het was duidelijk dat door de ontdekking van olie de Saoedische economie en de levensstandaard van het land ingrijpend veranderd waren. ARAMCO (Arabian American Oil Company) ontdekte in 1938 uitgestrekte olievelden. Er waren monsterflessen met de zwarte vloeistof te zien. Een brochure van de oliemaatschappij vermeldt: „Aramco telt nu meer dan 43.000 werknemers, heeft zo’n 550 bronnen in bedrijf, beschikt over 20.500 kilometer (12.733 mijl) toevoer- en pijpleiding en meer dan 60 raffinaderijen.”

Het is geen wonder dat met zo’n solide economische basis informatiebrochures kunnen vermelden dat Saoedi-Arabië zo’n 15.000 scholen en onderwijscentra financiert, waar ruim 2,5 miljoen leerlingen heen gaan. Onderwijs is voor iedereen tot op universiteitsniveau gratis, en er zijn zeven universiteiten.

Natuurlijk is in Saoedi-Arabië olie niet het enige. Er zijn enorme irrigatieprojecten voltooid en landbouw en veeteelt floreren dusdanig dat het land vis, pluimvee, tarwe, dadels, groenten en zuivel- en andere agrarische produkten exporteert.

Elke zaak heeft twee kanten

Ik was na mijn drie uur durende bezoek aan „Saoedi-Arabië” erg onder de indruk van de prestaties van een betrekkelijk klein land. Ik vroeg me af hoe anders alles geweest zou zijn als elk land dermate gezegend was met aardoliereserves of andere waardevolle hulpbronnen waar wereldwijd vraag naar is.

Hoewel ik het bezoek zeer informatief vond, viel het me wel op dat er op het gebied van de godsdienst wat leemten waren. Ik had niets geleerd over de feitelijke steen in de Kaäba, een zwarte meteoriet die vereerd wordt door moslims die Mekka bezoeken. Vóór het stichten van de islam werd de steen „als fetisj vereerd”, verklaart Philip K. Hitti in zijn History of the Arabs. De overlevering wil dat toen Ismaël de Kaäba aan het herbouwen was, hij de zwarte steen van de engel Gabriël kreeg.

Nog een leemte in de tentoonstelling was, dat niets duidde op de twee grote afdelingen binnen de islam, de soennieten en de sjiieten. Deze splitsing gaat helemaal terug tot Mohammeds opvolgers en is gebaseerd op een verschil in interpretatie ten aanzien van wie zijn rechtmatige geestelijke erfgenamen zijn — wordt de opvolging bepaald door Mohammeds afstammingslijn, zoals de sjiietische moslims verklaren, of is ze gebaseerd op verkiezing voor het ambt, zoals de soennieten, die de meerderheid vormen, beweren? De Saoediërs behoren tot de strenge sekte der Wahhabieten van de hanbalitische school, de meest strikte van de vier scholen der soenni-moslims.

Opvallend was de totale afwezigheid op de tentoonstelling van Arabische vrouwen. Ik nam aan dat deze leemte te wijten was aan de strenge Saoedische interpretatie van de islamitische wetten inzake de rol van de vrouw in het openbare leven.

Toen ik de tentoonstelling verliet, moest ik sterk denken aan het gezegde dat er aan elke zaak twee kanten zitten. Buiten op straat werden door Arabische demonstranten pamfletten uitgereikt waarin gesproken werd van daden van wreedheid en onrecht in Saoedi-Arabië en het ontbreken van een democratische gang van zaken (er is geen wereldlijke grondwet of een parlement). Het deed me beseffen dat voor sommige mensen zand, olie en godsdienst niet per se het enige zijn. Maar ik had in ieder geval een duidelijker beeld gekregen van het leven in Saoedi-Arabië en de krachtige invloed van de islam op de bevolking. — Ingezonden.

[Voetnoten]

[Kaart/Illustratie op blz. 16]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

SAOEDI-ARABIË

Mekka

IRAN

IRAK

SOEDAN

Rode Zee

Arabische Zee

[Illustraties op blz. 17]

(Van links naar rechts) Deuren van de Kaäba, Arabische ambachtsman, en het borduren van Arabisch schrift

[Verantwoording]

David Patterson