Kurk — Kleine cellen waar u veel aan hebt
DE WETENSCHAP deed in 1667 een grote stap voorwaarts toen Robert Hooke in Engeland een stuk kurk nam en het bekeek door de microscoop die hij speciaal had geconstrueerd. Hij ontdekte dat het materiaal niet homogeen was, maar uit een groot aantal kleine, met lucht gevulde eenheden bestond. Hij noemde ze cellen, afgeleid van het Latijnse woord cellula, dat „kleine kamer” betekent.
De kurkcellen zijn inderdaad klein. Geen uit cellen opgebouwd materiaal, natuurlijk of synthetisch, telt zo veel cellen per volume-eenheid als kurk. Naar schatting zitten er gemiddeld 20.000 in een kubieke millimeter! Ze zijn zo minuscuul dat het niet eens mogelijk is de structuur van de cel tot in bijzonderheden met een gewone microscoop te onderscheiden. Met behulp van elektronenmicroscopen hebben onderzoekers aan de universiteiten van Cambridge (Engeland) en Luleå (Zweden) de ingewikkelde constructie van de kurkcel onthuld. En het is deze structuur — een zeszijdig prisma met geplooide wanden, zoals in de blaasbalg van een accordeon — die kurk zijn ongewone en bijzonder nuttige eigenschappen verleent.
Kurk is licht van gewicht, sterk, duurzaam en solide en het blijft drijven. Het is veerkrachtig en samendrukbaar. Het laat geen lucht, olie of water door. Het absorbeert trillingen, heeft goede wrijvingseigenschappen en is een slechte warmtegeleider. Kunststoffen hebben het niet kunnen verdringen als het materiaal bij uitstek voor stoppen die gemakkelijk in de fles te duwen en eruit te halen zijn en goed afsluiten. Dank zij hun chemische stabiliteit en veerkracht kan wijn jarenlang onder de kurk bewaard worden zonder te bederven. Kurk wordt ook alom gebruikt als isolatiemateriaal tegen hitte en kou en tegen geluid, voor vloerbedekking, mededelingenborden, pakkingen, schoenzolen, visdobbers en drijvers — om slechts een paar toepassingen te noemen.
De kurkeik
Hoewel zich in de schors van alle bomen een dun laagje kurk bevindt, wordt het meeste handelskurk van de wereld gewonnen van de kurkeik uit het Middellandse-Zeegebied — voornamelijk uit Portugal, Spanje en Algerije. De kurkeik is een altijdgroene boom. De schors ervan kan veilig verwijderd worden en er zal zich zelfs nieuw kurk vormen!
De schors van de kurkeik bestaat in hoofdzaak uit twee lagen. De dikke buitenste laag, bestaande uit dode cellen, beschermt de boom tegen uitdrogen, beschadigingen of waterverlies. Deze laag wordt geoogst via een proces dat men strippen noemt. Daarbij moet er echter goed op gelet worden dat de levende binnenste laag niet beschadigd wordt. Dan vormt zich namelijk geen nieuw kurk.
Het strippen kan gebeuren als de boom volwassen is en de buitenste schors een dikke laag vormt; dat duurt gewoonlijk 20 tot 25 jaar. Nadat het kurk van de boom is losgehaald, laat men het eerst een paar dagen drogen. Dan wordt het gekookt ter verwijdering van het looizuur en sap. Daardoor wordt tevens de veerkracht vergroot en wordt het kurk zachter, zodat het als platte stukken in bundels verzonden kan worden. De ruwe buitenste laag gaat bij dit proces ook los zitten en wordt eraf geschraapt. De boom krijgt nu zo’n acht à tien jaar de tijd om een nieuwe buitenste schorslaag te vormen, die dan opnieuw geoogst kan worden. Het beste kurk wordt gevormd na de tweede stripping, en een boom kan ruim honderd jaar produktief zijn.
De kurkproduktie overschrijdt nu de half miljoen ton per jaar — wat qua volume overeenkomt met 28 miljoen ton staal. Elk jaar worden er alleen al 20 miljard kurken gemaakt voor wijnflessen. Veel van de toepassingen van kurk kent men al ruim 2000 jaar. „Weinig materialen hebben zo’n lange geschiedenis of hebben de concurrentie van vervangende stoffen van menselijke makelij zo goed doorstaan”, zegt een door de Cambridge University gepubliceerde verhandeling. Het geheim van kurk? De uniek geconstrueerde kleine kurkcel — een scheppingswonder.