Een computer die door u heen kijkt

Door Ontwaakt!-correspondent in Nieuw-Zeeland

DOOR een breed raam kijkend, zag ik een vreemd tafereel. Witgejaste mensen stonden rond een man die op een tafel lag. Zij schoven hem met het hoofd vooruit in iets wat er uitzag als een reusachtige punteslijper! Was dit een nachtmerrie? Een scène uit een science-fiction-film? Wat gebeurde er?

Het tafereel speelde zich af in ons plaatselijke ziekenhuis hier in Dunedin, op het Zuideiland (Nieuw-Zeeland). De enorme punteslijper was in werkelijkheid een zeer geavanceerd soort röntgenapparaat, een CT-scanner genaamd. De twee letters staan voor Computer Tomografie. „Tomografie” is afgeleid van Griekse woorden die ’een plakje schrijven’ betekenen, en dat is nu precies wat de CT-scanner doet. Hij maakt röntgenopnamen van een „plakje” of dwarsdoorsnede van u en „schrijft op”, of legt vast wat hij waarneemt.

Misschien denkt u dat geavanceerde röntgenapparaten slechts voor artsen en wetenschapsmensen van belang zijn, maar de mensen hier wilden zo graag een CT-scanner hebben dat zij er een via publieke intekening kochten. De twee buurdistricten Otago en Southland zamelden NZ $2 miljoen ervoor in, wat neerkwam op een bijdrage van meer dan NZ $6 voor iedere man en vrouw en voor elk kind in het gebied. Onze plaatselijke universiteit en haar medische faculteit hadden er veel toe bijgedragen om een dergelijke publieke belangstelling voor het apparaat op te wekken, maar nu komen er over de hele wereld steeds meer van deze scanners. Het kan best zijn dat er ook bij u in de buurt een is.

Hoe gaat het in zijn werk?

Is er ooit een röntgenfoto van u gemaakt? Zo ja, dan herinnert u zich waarschijnlijk dat u voor een grote vlakke plaat moest staan, of erop moest liggen en u doodstil moest houden. Terwijl u dat deed, belichtten onzichtbare röntgenstralen door uw lichaam heen een fotografische plaat achter u. Waar ze uw botten op hun weg vonden, werden de meeste röntgenstralen gestuit. Andere weefsels en organen verminderden de hoeveelheid doorgelaten straling verschillend, afhankelijk van hun dichtheid. Dit resulteerde in een schaduwbeeld van wat er binnen in u was, waarbij de beenderen in wit en de verschillende weefsels en organen in zo’n acht grijsnuances werden getoond.

De conventionele röntgenopname zou prima voldoen als al uw botten en organen verspreid lagen als koopwaar in een etalage, maar dat is natuurlijk niet het geval. Sommige liggen beschroomd achter andere verscholen. Hoe daarvan nu een foto gemaakt? Ze kunnen niet worden verplaatst, zoals schooljongens die voor een klassefoto poseren. Dus moet de fotograaf zich verplaatsen — de röntgenfoto’s moeten vanuit verschillende hoeken worden genomen.

Door het punteslijperachtige ontwerp kan het lichaam in een CT-scanner rondom van alle kanten worden doorgelicht. Van een enkel „plakje” van u worden wel 700 verschillende opnamen gemaakt, in ruim 250 grijsnuances. Al deze beelden verschaffen een veel gedetailleerdere kijk op uw binnenste dan ooit mogelijk was.

Waarom de computer?

Hoe prachtig het ook is om zo veel röntgenopnamen te hebben, het is nog heel wat anders om uit al deze beelden wijs te worden. Kunt u zich een druk bezet chirurg voorstellen die na een vermoeiende dag naar huis gaat met 700 röntgenfoto’s van uw buik, en dan geacht wordt die ’s nachts te bestuderen en de volgende morgen gereed te zijn om u te opereren? ’Onmogelijk’, zegt u misschien. ’Hoe moet hij dat klaarspelen?’

Laat ons, om deze ingewikkelde procedure te illustreren, aannemen dat u met een zaklantaarn door een glas schijnt waarin een koud drankje met wat ijsklontjes zit. Het licht zou door het glas en ijs heen gaan en een patroon doen ontstaan op een scherm achter het glas. Veronderstel nu dat u de zaklantaarn en het scherm rond het glas beweegt en onderwijl het veranderende patroon van licht en schaduw gadeslaat. Denkt u dat u hieruit de precieze vorm van elk ijsklontje kunt afleiden?

Dat lijkt u wellicht een onmogelijke taak toe, maar dat is het niet voor een computer. De door de röntgenstralen verschafte informatie wordt geregistreerd door elektronische sensors in plaats van op fotografische platen. Door nauwgezet de röntgenstralen die uit u kwamen, te vergelijken met die welke u ingingen, kan de computer uitpuzzelen hoe u er van binnen uitzag toen de röntgenstralen passeerden. De computer doet echter meer dan eenvoudig vormen identificeren — hij is zo krachtig dat hij zelfs verschillen tussen normaal en samengeklonterd bloed kan laten zien, of tussen hersenweefsel en hersenvocht. Ja, hij kan zeer geringe dichtheidsverschillen in weefsels opmerken die gewone röntgenfoto’s eenvoudig over het hoofd zouden zien.

Welk voordeel hebt u erbij?

Het is de grotere gedetailleerdheid van een CT-scan die hem bij artsen zo populair maakt. Een CT-scanner kan mogelijk een kleine weefseltumor aan het licht brengen die op een gewone röntgenfoto niet te zien zou zijn geweest — en hierdoor een leven redden. CT-scans zijn ook geliefd bij patiënten die liever elektronisch dan chirurgisch ’in plakjes gesneden’ worden, en kunnen het merendeel van de riskante kijkoperaties — met alle daaraan verbonden ongemakken en complicaties — overbodig maken. Degenen die zo’n operatie proberen te vermijden, kunnen hun arts dan ook vragen of het maken van een CT-scan zou volstaan.

Zelfs wanneer opereren onvermijdelijk is, kan de CT-scan helpen. Het hoofd van de afdeling radiologie aan de medische faculteit hier, een hoogleraar, zette uiteen dat de CT-scanner operaties eenvoudiger kan maken door de chirurgen gedetailleerde informatie te geven over wat zij in u zullen aantreffen. „De scanner biedt het hun op een presenteerblaadje aan”, zei hij, wat zowel voor de arts als voor de patiënt een groot voordeel is.

Niettemin hebben CT-scanners hun beperkingen. Hoewel CT-scans veel kwalen kunnen detecteren — vaak in een vroegtijdig, nog geneesbaar stadium — kunnen ze er niet één genezen. En al kunnen ze de plaats innemen van een aantal zeer onplezierige en soms gevaarlijke onderzoekprocedures, chirurgisch ingrijpen blijft soms noodzakelijk. Ga niet elke keer als u hoofdpijn hebt, aan uw dokter om een CT-scan vragen. Onthoud dat röntgenopnamen altijd een zeer gering, maar aantoonbaar gevaar voor de gezondheid met zich brengen en niet zonder goede medische redenen gemaakt dienen te worden. Aan de andere kant, als uw arts een CT-scan aanbeveelt, wees dan blij dat deze verbazingwekkende technologie u ter beschikking staat.

[Illustratie op blz. 26]

De CT-scanner in

[Verantwoording]

Camerique⁄H. Armstrong Roberts