De verschillende gedaanten en grootten van dinosauriërs

VAN alle nu uitgestorven levensvormen hebben dinosauriërs misschien nog het meest tot de menselijke verbeelding gesproken. Men stelt zich dinosauriërs vaak voor als kolossaal en schrikaanjagend. Toen de naam oorspronkelijk werd gevormd uit de Griekse woorden die „verschrikkelijke hagedis” betekenen, dacht men aan angstwekkend grote dieren omdat de toen bekende dinosaurusfossielen groot waren.

Sommige soorten dinosauriërs waren inderdaad kolossaal en zagen er wel degelijk vreesaanjagend uit; ze wogen waarschijnlijk ruim tienmaal zoveel als een grote Afrikaanse olifant. In de loop der decennia hebben paleontologen echter beenderen van talrijke kleinere dinosauriërs blootgelegd. Sommige zijn zo groot als een ezel, andere niet veel groter dan een kip! Laten wij een paar van die fascinerende reptielen uit het verleden eens wat nader bekijken.

Reptielen die vliegen

Een intrigerende reptielesoort uit het verleden was die der pterosauriërs („gevleugelde hagedissen”), waartoe ook de pterodactylus („gevleugelde vinger”) behoort. Maar dat waren geen dinosauriërs, en al evenmin vogels. Het waren vliegende reptielen en ze worden tot dezelfde klasse gerekend als reptielen zoals de dinosauriërs en krokodillen. Sommige ervan hadden een vleugelwijdte van 8 meter. Uit een in 1975 in Texas ontdekt exemplaar leidt men af dat sommige een vleugelwijdte van meer dan 15 meter hadden. Dat waren misschien de grootste vliegende dieren die ooit geleefd hebben.

Hoewel pterosauriërs het bekken en de tanden, schedel en achterpoten van een reptiel hadden, leken ze geenszins op de reptielachtige dinosauriërs. En hoewel ze iets weg hadden van een vogel met stijve aërodynamische vleugels, waren ze toch heel anders. Net als de vogels hadden de pterosauriërs holle beenderen en slechts enkele flexibele gewrichten in vleugels en knieën. Vogelvleugels hebben echter veren en geen huidplooi, zoals dat bij de pterosauriërs het geval was. En bij de pterosaurus steunde de verlengde vierde vinger van het voorste ledemaat de vlieghuid. Bij vogels wordt de vleugel voornamelijk gesteund door de tweede vinger.

De Ornithischia

De Ornithischia („vogelheupigen”) waren een van de twee orden waarin de dinosauriërs worden verdeeld op basis van de structuur van hun bekken. De dieren in deze categorie hadden een bekkenstructuur die overeenkwam met die van een vogel, zij het natuurlijk van veel grotere omvang. Sommige Ornithischia waren klein, andere kolossaal. De iguanodon bereikte lengten van negen meter. Skeletten van verscheidene soorten hadrosauriërs vertonen een boven- en onderkaak in de vorm van een eendesnavel, voorzien van talrijke tanden. De hadrosauriërs liepen of renden kennelijk op twee poten. Sommige bereikten lengten van tien meter.

De stegosauriërs waren een groep tot de Ornithischia behorende dieren die een dubbele kam van grote skeletbladen op hun rug hadden. Ze liepen op vier poten en hadden een lengte van zo’n 6 meter en een bekkenhoogte van 2,4 meter. Onlangs is men op het idee gekomen dat de skeletplaten op hun rug niet slechts ter bescherming dienden maar ook deel uitmaakten van een koelsysteem voor hun lichaam. De achterpoten waren zwaar en leken op die van een olifant, terwijl de voorpoten kleiner waren, zodat de kleine kop zich dicht bij de grond bevond. Aan het uiteinde van de staart zaten lange, uitstaande, benige stekels.

Een laatste tot de Ornithischia behorende groep — wijdverbreid over de hele aarde — was die van de ceratopsiërs of gehoornde dinosauriërs. Ze varieerden in lengte van 1,8 tot 8 meter. De schedel van deze gepantserde „tanks”, die wel iets van de Afrikaanse neushoorn weg hadden, liep uit in een geweldige benen kraag — als een karakteristiek nekschild. Een driehoornige variëteit, de triceratops, kwam veel voor in de wereld der dinosauriërs. De twee horens boven de ogen werden wel 90 centimeter lang. In het dal van de Red Deer in Alberta zijn talrijke fossielen van de triceratops gevonden.

De Saurischia — reuzendinosauriërs

Een andere orde van de dinosauriërs wordt de Saurischia („hagedisheupigen”) genoemd, omdat hun bekkenstructuur overeenkwam met die van de hagedissen, zij het dat ook in dit geval de omvang veel groter was. Ze beantwoordden aan het gebruikelijke beeld dat men van dinosauriërs heeft: reusachtig en vreesaanjagend. Tot deze orde behoorde de apatosaurus (voorheen brontosaurus genoemd), een plantenetende dinosaurus die op vier poten liep. Hij bereikte lengten van 21 meter en woog naar schatting 30 ton. Deze dinosauriërs zijn in Noord-Amerika en Europa opgegraven.

De al even reusachtige diplodocus was meer slangachtig; hij had een lange nek en staart maar ook poten. Het is de langste dinosaurus die men kent met zijn lengte van zo’n 27 meter, maar hij woog iets minder dan de apatosaurus. De diplodocus is opgegraven in Noord-Amerika. Hij had neusgaten boven op zijn kop, zodat hij zijn kop bijna helemaal onder water kon houden.

Dan is er de brachiosaurus. Een in Tanzania gevonden skelet had een lengte van 21 meter. Men schat dat sommige meer dan 85 ton wogen. Rechtopstaand waren ze 12 meter hoog, met een lichaam dat net als bij de giraffe afliep naar de staart.

In 1985 werden er gefossiliseerde wervels van ongewone grootte opgegraven in de Amerikaanse staat New Mexico. De curator van het Museum of Natural History in New Mexico gaf het dier de naam seismosaurus. Het werd geschat op een lengte van ongeveer 30 meter en een gewicht van misschien wel 100 ton!

De woest uitziende tyrannosaurus rex („tiran-hagedissekoning”) had een bekkenhoogte van ongeveer 3 meter. Rechtopstaand kon hij een hoogte van zo’n 6 meter hebben en zijn lengte bedroeg ongeveer 12 meter. Zijn kop was wel 1,2 meter lang en zijn grote bek was voorzien van talrijke 15 centimeter lange, kegelvormige tanden. De achterpoten waren als die van een olifant, terwijl de voorpoten erg klein waren. Een enorme hagedisachtige staart voltooide het geheel. Men is tot de conclusie gekomen dat de tyrannosaurus niet rechtop liep, maar zijn lichaam horizontaal hield en zijn kolossale lichaamsgewicht in evenwicht hield met zijn lange staart.

Een veranderend toneel

Dat er overal op aarde grote aantallen dinosauriërs hebben geleefd, in een landschap dat lang geleden is verdwenen, blijkt duidelijk uit het fossielenverslag. Maar deze verbazingwekkende dieren zijn, samen met talloze andere dier- en plantesoorten, totaal uitgestorven. Over de tijd waarin dat precies gebeurd is, verklaart de paleontoloog D. A. Russell: „Helaas zijn de bestaande methoden voor het meten van de duur van gebeurtenissen die zo lang geleden hebben plaatsgevonden, betrekkelijk onnauwkeurig.”

Wat is er met de dinosauriërs gebeurd? Wat betekent hun plotselinge verschijnen en kennelijk plotselinge uitsterven? Zijn de dinosauriërs aanleiding om aan enkele fundamentele beginselen van de darwinistische evolutie te twijfelen? Aan die vragen zullen wij in het volgende artikel aandacht besteden.

[Diagram op blz. 8, 9]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

9 meter

6 meter

3 meter