Hoe is Wall Street op u van invloed?
ECONOMIE is wel de sombere wetenschap genoemd. Niettemin is het een wetenschap die het leven van ons allemaal raakt. De prijzen die u in de winkel betaalt, de beschikbaarheid van banen, de voorzieningen die de regering van uw land treft — ze zijn allemaal afhankelijk van de sterkte van de economie in uw land.
’Maar wat heeft dat met Wall Street te maken?’, vragen sommigen zich misschien af. ’Het is zo ver van m’n bed.’ Welnu, de aandelenmarkt is als het ware een spiegel van de economie. En tegenwoordig zijn de naties van de wereld zo afhankelijk van elkaar dat geen enkele economie op zichzelf staat.
Een wereldeconomie
De voorzitter van de American Stock Exchange zei dat de schok van Zwarte Maandag „overduidelijk heeft aangetoond dat geen enkel land zijn eigen lot helemaal in de hand heeft”. In Italië bracht een schrijver voor La Repubblica het zo onder woorden: „De Westduitse belastingen gisteren, de Latijnsamerikaanse schuld vandaag en . . . de wetten die het Amerikaanse Congres morgen aanneemt, zijn factoren die eens volkomen los van elkaar stonden of slechts op lange termijn verband hielden met elkaar. Thans is het verband er ogenblikkelijk en onlosmakelijk. Om dit te beseffen hoeft u alleen maar de „trading room” (werkvloer) van een grote internationale bank binnen te stappen, waar een soort elektronisch ruimteschip dag en nacht in verbinding staat met alle wereldmarkten.”
Welk land, welke economie, kan beweren los te staan van dit internationale stelsel waarvan de delen zo nauw verweven en onderling afhankelijk zijn? Afrikaanse landen? De redacteuren van een maandblad voor het bedrijfsleven waarin de Afrikaanse economie op de voet wordt gevolgd, schrijven dat „Afrikaanse economieën zeer kwetsbaar zijn voor schokken van buiten af”. Hoe staat het met de Latijnsamerikaanse landen? Een redacteur van Jornal do Brasil zei dat de crisis op de aandelenmarkt deel uitmaakte van een internationale financiële crisis. En het Midden-Oosten? De waarnemend redacteur van de in Tel Aviv verschijnende Maʼariv citeerde een uitspraak van een ex-premier van Israël: „Als Amerika kouvat, niest Israël.”
Wie is er dan veilig voor de huidige economische stormen? Als tegen een passagier die op het dek van een oceaanboot zit te zonnen, werd gezegd dat het schip een lek had opgelopen in de romp beneden, zou hij zich dan redelijk veilig kunnen voelen omdat het gat zo ver weg zit? Nee; alle delen van het schip staan met elkaar in verbinding — niet een ervan drijft los van de rest. Hetzelfde zou van de economieën van de wereld gezegd kunnen worden. Narigheid met de economie van één land kan narigheid voor u betekenen.
Gevaarlijke wateren voor kleine vissen
Na de krach verlieten kleine beleggers de markt in drommen. De massale exodus betekende een ernstig verlies voor de makelaardij, waar na de krach zo’n 25.000 arbeidsplaatsen verloren gingen. Maar de aandelenmarkt zelf heeft met nog ernstiger problemen te kampen gekregen.
Wat heeft veel beleggers uit Wall Street verjaagd? Het spreekt vanzelf dat de krach daar in grote mate debet aan geweest is. Maar ook in andere opzichten begon Wall Street voor de kleine belegger veel weg te krijgen van een vijandige omgeving, als water dat voor kleine vissen te gevaarlijk is om in te zwemmen. Laten wij in het kort drie van de tendensen beschouwen die daartoe hebben bijgedragen: computerisering, de „leveraged buyout”-rage en de schuldenexplosie.
Runnen machines de zaak?
Zwarte Maandag was een slechte dag voor de computers. De vloedgolf aan handel die dag was meer dan ze aankonden. Overal in het land zagen makelaars in machteloze woede toe als hun terminal een beeldscherm vol vraagtekens liet opflitsen of het gewoon liet afweten. In het centrum van de storm, de Newyorkse effectenbeurs, viel door de krach in bijna elk onderdeel van het systeem iets uit. Maar velen waren van mening dat de computers niet slechts slachtoffers van de krach waren, maar in feite medeplichtig waren aan het ontstaan van de verkooppaniek. Eén man bracht het voor The New York Times zo onder woorden: „Het zijn gewoon computers die aan computers verkopen.”
Natuurlijk is dat niet helemaal waar. Maar bij enkele ingewikkelde handelssystemen waaraan grote institutionele beleggers de voorkeur geven, reageren computers automatisch op marktsituaties — een daling in de koers van een aandeel bijvoorbeeld — door de makelaar te suggereren wat hij moet doen. Het probleem is dat deze zelden de tijd heeft om de suggesties van zijn computer kritisch te onderzoeken. Op die manier kunnen computers als choreografen hele horden handelaars naar hun pijpen laten dansen. Zij gehoorzamen hun computers eendrachtig en creëren daarmee enorme verkoopgolven die op hun beurt andere verkoopgolven teweegbrengen. Computers kunnen de krach dus vergroot hebben, net zoals het rondzingen van het geluid bij apparatuur die voor openbare toespraken wordt gebruikt, kan escaleren in een oorverdovend gefluit. Sommigen wijten 300 van de 508 punten waarmee de markt gekelderd is, aan computers.
Computers mogen dan onmisbaar zijn voor de aandelenmarkt, de kleine vissen voelden zich op Zwarte Maandag kleiner dan ooit. Particuliere beleggers konden hun makelaars niet eens aan de telefoon krijgen om hun kelderende aandelen te verkopen. Ondertussen dumpten grote beleggers met hun computergestuurde geprogrammeerde handel hun aandelen met grote pakketten tegelijk.
Een verzwelgingsrage
Velen vinden het eveneens zorgelijk dat de grote en middelgrote vissen de afgelopen jaren in een verzwelgingsrage verwikkeld zijn geraakt en elkaar opslokken door vijandige overnames en „leveraged buyouts”. „Mensen kopen thans bedrijven zoals men vroeger aandelen kocht”, zei een gepensioneerde investeringsbankier die door Ontwaakt! geïnterviewd werd.
De „leveraged buyout” is heel populair op Wall Street. Het ene bedrijf gebruikt „leverage” (reusachtige bedragen aan geleend geld die het bijvoorbeeld vergaard heeft door zeer speculatieve obligaties, „junk bonds”, uit te geven) voor de „buy out” (het uitkopen) van een ander bedrijf door de uitstaande aandelen op te kopen. Heeft de rover zijn prooi eenmaal opgekocht, dan verdeelt hij hem in stukken en verkoopt de stukken om al die schuld af te lossen. Het is heel goed mogelijk dat de rover dan uiteindelijk het resterende deel gratis heeft! Door „junk bonds” uit te geven, kunnen kleine bedrijven het zich veroorloven grote op te slokken, als witvissen die haaien verzwelgen.
Overnametransacties leveren de banken, advocaten en zakenmensen die de transacties organiseren, bijna ongelooflijke hoeveelheden geld op. Bij één gigantische „leveraged buyout” eind 1988 beliepen alleen al de honoraria voor banken en adviseurs bijna $1 miljard. Enkele mannen die vermaardheid hebben gekregen als rovers hebben in een paar jaar tijd honderden miljoenen dollars verdiend. Menigeen van hen is daarbij met de wet in botsing gekomen.
De schuldenexplosie
„Leveraged buyouts” zijn slechts één voorbeeld van het enthousiasme waarmee Amerika schulden maakt. Individueel sparen Amerikanen slechts zo’n 5 procent van hun inkomsten. Westduitsers sparen ongeveer 13 procent en de Japanners ongeveer 17 procent. De liefde van de Amerikanen voor de creditcard en het ’koop nu, betaal later’-credo zijn legendarisch geworden. Amerikaanse bedrijven hebben een schuld van meer dan $1,8 biljoen en de federale schuld bedraagt meer dan $2,6 biljoen. De Amerikaanse regering heeft het ook klaargespeeld om met haar internationale handel in slechts acht jaar tijd van de grootste crediteur ter wereld de grootste debiteur te worden. Een schrijver voor de Canadese Globe and Mail vatte het Amerikaanse beleid samen met „besteden, besteden en lenen maar”.
Een recessie zou grote narigheid kunnen betekenen voor Amerika’s met schulden beladen bedrijven. In zo’n klimaat zouden ze plotseling heel kwetsbaar worden. Een golf van wanbetalingen en faillissementen zou het gevolg kunnen zijn. Ook banken zijn kwetsbaar door de schuldenlast: Ze hebben voor miljarden dollars riskante leningen afgesloten. Enkele honderden banken verkeren in moeilijkheden en veel banken hebben moeten sluiten.
Wereldwijd is de schuldenlast nog dreigender: Derde-Wereldlanden hebben een schrikbarende schuld van $1,2 biljoen. Het is dan ook geen wonder dat de investeringsbankier Felix Rohatyn de economie als volgt evalueerde: „Wij hebben een reusachtig financieel kaartenhuis geschapen. Wij zijn voldoende gewaarschuwd voor de zwakheid ervan.”
De exodus
Voor de kleine belegger kan het dus lijken alsof Wall Street beheerst wordt door een gecomputeriseerde handel die enorme golven veroorzaakt, de grote vissen en hun verzwelgingsrage, en een bodemloze afgrond van schulden waarin de hele vijver dreigt weg te zinken. Is het dan verwonderlijk dat de kleine vissen zich van de markt teruggetrokken hebben?
Maar er is één trend die meer nog dan vrees veel kleine beleggers uit Wall Street heeft verdreven. Die trend wordt beheerst door dezelfde hoedanigheid die de hele wereld thans in haar greep schijnt te hebben. Welke hoedanigheid is dat?
[Inzet op blz. 8]
Enkele honderden Amerikaanse banken verkeren in moeilijkheden en veel banken hebben moeten sluiten
[Kader op blz. 6]
De betekenis van enkele Wall Street-uitdrukkingen
Wat op Wall Street gebeurt, kan abracadabra voor u zijn omdat de financiële wereld een heel eigen jargon heeft. Hier volgt een greep uit de woorden die op Wall Street het meest worden gebruikt.
◆ AANDEEL: Als u een aandeel in een bedrijf koopt, koopt u feitelijk een stukje van dat bedrijf. Het is een van de manieren waarop bedrijven aan geld komen. Periodiek kunnen aandeelhouders een klein percentage van de bedrijfswinst ontvangen, dividend genoemd.
◆ OBLIGATIE: Bedrijven kunnen ook aan geld komen door obligaties uit te geven. Als u een obligatie van een bedrijf koopt, leent u er geld aan. Het bedrijf betaalt voor het gebruik van uw geld door rente uit te keren. Aandelen en obligaties vallen beide onder de overkoepelende term effecten. Hoewel obligaties over het algemeen niet in waarde toenemen zoals dat soms met aandelen gebeurt, worden ze vaak als een veiliger belegging beschouwd. Een uitzondering is de „junk bond”, een obligatie die officieel als zeer riskant wordt beschouwd. De waarschijnlijkheid dat de firma die deze obligaties uitgeeft in gebreke blijft, u niet betaalt zoals is overeengekomen, is groter. Mensen kopen „junk bonds” omdat ze een hoog rentepercentage opleveren.
◆ EFFECTENBEURS: Een georganiseerde veiling of markt waar effecten zoals aandelen en obligaties worden gekocht en verkocht. Op de vloer van de beurs voeren makelaars de koop- en verkoopopdrachten van hun cliënten, beleggers, uit en brengen daarvoor commissie in rekening.
◆ DE DOW JONES-INDEX: De populairste graadmeter voor de gezondheid en koers van de Newyorkse effectenbeurs. Het is een gemiddelde gebaseerd op de lopende waarde van 30 industriële aandelen. Als mensen vragen: „Hoe is de stemming op de beurs?”, wordt over het algemeen de stand van de Dow Jones-index genoemd.
[Illustratie op blz. 7]
„Wij hebben een reusachtig financieel kaartenhuis geschapen. Wij zijn voldoende gewaarschuwd voor de zwakheid ervan.” — Investeringsbankier Felix Rohatyn