Oceanen — Kostbare hulpbron of één groot riool?

Uit Childe Harold’s Pilgrimage, door Lord Byron.

ER WAS een tijd dat die woorden meer waren dan slechts dichterlijk; ze waren ook waar. Dat is echter niet meer zo. Thans klinken de woorden van de dichter, die de uitgestrektheid van de oceaan en zijn schijnbare onkwetsbaarheid voor de nietige pogingen van de mens om hem te verderven, zo welluidend bezingen, even vals en hol als de bewering dat de mens nooit zou vliegen. De macht van de mens houdt niet meer op bij de kust. Hij heeft zijn sporen op de oceaan achtergelaten, en wat een foeilelijke sporen!

Bent u wel eens naar het strand geweest? Zo ja, dan hebt u daar ongetwijfeld dierbare herinneringen aan: de glinstering van het zonlicht op het water; het kalmerende, ritmische breken van de golven op de kust; een verfrissende duik in het water; spelen in de golven. Alleen al de gedachte eraan roept het verlangen op naar een volgende keer, vindt u ook niet? Maar er is misschien helemaal geen volgende keer. En dat zou nog wel eens de minste van onze zorgen kunnen zijn; de oceaan doet meer dan onze zinnen strelen.

Haal bijvoorbeeld eens diep adem. Volgens The New Encyclopædia Britannica hebt u veel van die ademtocht aan de oceanen te danken. Hoe dat zo? Er staat in dat de wateren van deze planeet, en meer specifiek de algen erin, zo’n 90 procent van de zuurstof die wij inademen verschaffen. Anderen schatten dat alleen al het microscopische fytoplankton van de oceanen voor wel een derde van de zuurstof op onze planeet zorgt. De oceanen hebben ook een matigend effect op de temperatuur op de aardbol, houden een ongelooflijk rijke verscheidenheid van leven in stand en spelen een essentiële rol in het klimaat en de regenkringlopen op aarde. Om kort te gaan, de oceanen zijn onmisbaar voor het leven op deze planeet.

Riool van de wereld

Voor de mens zijn ze echter meer dan dat. Ze zijn ook een vuilstortplaats. Rioolwater, chemisch afval uit fabrieken en met pesticiden bezwangerd uitspoelsel uit landbouwgronden vinden allemaal hun weg naar zee via schepen, rivieren en pijpleidingen. De mens behandelt de oceanen al lang als een reusachtig riool. Maar nu begint het riool tegen te sputteren. De afgelopen jaren heeft men overal ter wereld populaire badstranden moeten sluiten omdat er allerlei onsmakelijk vuil aanspoelde.

Spuiten van druggebruikers, maar ook afval uit ziekenhuizen, zoals bebloed verband, injectienaalden en zakjes waarin eenheden bloed hadden gezeten — soms besmet met het AIDS-virus — haalden de krantekoppen toen ze in de Verenigde Staten op de stranden van de oostkust werden aangetroffen. Klonten ongezuiverd riooldrek, dode laboratoriumratten, een stuk van een mensenmaag en nog onsmakelijker dingen gaven allemaal hun afgrijselijke acte de présence. Sommige dingen werden een alledaagse aanblik.

De crisis heeft stranden aan de Noordzee en de Oostzee in Noord-Europa, de Adriatische en de Middellandse Zee in Zuid-Europa en zelfs de Russische kust van de Zwarte Zee en de Grote Oceaan getroffen. Stranden zijn gesloten omdat de zwemmers er kans liepen op een hele reeks ziekten. De wereldberoemde oceaanonderzoeker Jacques Cousteau schreef onlangs dat zwemmers bij sommige stranden van de Middellandse Zee zich aan dertig ziekten blootstelden, variërend van steenpuisten tot gangreen. Hij voorzei een tijd waarin niemand nog een teen in het water zou durven steken.

Het afval van de mensheid heeft echter ernstiger gevolgen dan de sluiting van stranden en ongemak voor zwemmers. De aangerichte schade strekt zich tot dieper water uit.

New York ging enkele jaren geleden zijn rioolspecie 198 kilometer uit de kust dumpen. Onlangs begonnen vissers uit onderzeese ravijnen op zo’n 130 kilometer daarvandaan, vissen met open wonden en vinrot op te halen, en krabben en kreeften met gaten in hun schalen die er uitzagen alsof ze er met een soldeerlamp in gebrand waren. Regeringsautoriteiten ontkennen elk verband tussen de dumpplaats en de zieke vis, maar de vissers zijn een andere mening toegedaan. Een dokmeester vertelde het tijdschrift Time dat de Newyorkers „hun vuilnis gewoon terug zullen krijgen in de vis die zij eten”.

Deskundigen zijn van mening dat de oceaanvervuiling zich in snel tempo ontwikkelt tot een wereldepidemie, die zeker niet tot geïndustrialiseerde landen beperkt is. Ook minder ontwikkelde landen hebben ermee te kampen, en wel om twee redenen. Ten eerste zijn de oceanen van de wereld in feite één grote oceaan met stromingen die zich niets van grenzen aantrekken. Ten tweede hebben geïndustrialiseerde landen de armere landen gebruikt als dumpplaats voor hun afval. Alleen al de afgelopen twee jaar hebben de Verenigde Staten en Europa zo’n drie miljoen ton gevaarlijk afval verscheept naar Oosteuropese en Afrikaanse landen. Bovendien bouwen sommige buitenlandse aannemers fabrieken in Azië en Afrika zonder de noodzakelijke voorzieningen voor afvalverwerking.

De plasticplaag

Plastic is een ander geestesprodukt van de mens dat onbeheersbaar wordt. Soms is het alsof de technologie er niet buiten kan. Plastic mag dan onmisbaar lijken, het is ook vrijwel niet afbreekbaar. Als het zijn diensten heeft bewezen, heeft de mens de grootste moeite om er van af te komen. Het plastic dat zes blikjes bier bijeenhoudt, kan wel zo’n 450 à 1000 jaar intact blijven.

Een veel toegepaste manier om toch van het spul af te komen — u raadt het al — is het in de oceaan te werpen. In een recent rapport werd zelfs geschat dat er elk jaar zo’n 26.000 ton verpakkingsmateriaal en 150.000 ton visgerei in de oceaan verloren raakt of erin wordt gegooid. Volgens U.S.News & World Report „gooien koopvaardij- en marineschepen elke dag 690.000 stuks plastic verpakkingsmateriaal overboord”. Een expert heeft berekend dat er zelfs midden op de Grote Oceaan ongeveer 50.000 stukjes plastic per vierkante kilometer drijven.

De oceanen kunnen deze plasticplaag niet absorberen. Meestal drijft het plastic intact voort totdat de oceaan het op een strand uitbraakt, waar het de schoonheid van de aarde verder geweld aandoet. Maar onderwijl richt het iets nog veel ernstigers aan.

Een te hoge prijs

Het probleem met plastics, evenals met andere verontreinigende stoffen, is wat ze kosten in termen van leven. Reuzenzeeschildpadden zien drijvende afvalzakken aan voor doorschijnende, golvende kwallen — een geliefkoosd hapje. De schildpadden stikken in de zakken of slikken ze heel door. In elk geval kost het hun het leven.

Allerlei mariene levensvormen, van walvissen tot dolfijnen en zeehonden, raken verward in achtergelaten vislijnen en netten. Zeehonden steken al spelend hun snuit door weggegooide plastic ringen, en sterven dan, niet in staat ze er weer af te krijgen of zelfs hun bek nog te openen, langzaam de hongerdood. Zeevogels raken verstrikt in vislijnen en gaan dan in een poging weer los te komen uitzinnig tekeer, maar tevergeefs, en dit zijn geen op zichzelf staande gevallen. Door vuilnis sterven jaarlijks ongeveer een miljoen zeevogels en honderdduizend zeezoogdieren een ellendige dood.

Ook de chemische vervuiling heeft haar deel bijgedragen tot het sterftecijfer. Vorige zomer begonnen er dode zeehonden aan te spoelen op de stranden van de Noordzee. Binnen enkele maanden waren er zo’n 12.000 van de 18.000 gewone zeehonden in de Noordzee omgekomen. Wat was de boosdoener? Een virus. Maar er zit meer achter. Ook de miljarden kilo’s afval die regelmatig in de Noordzee en de Oostzee worden gedumpt, hebben er een rol bij gespeeld, want daardoor is het immuunsysteem van de zeehonden verzwakt en heeft de ziekte zich kunnen verbreiden.

Hoewel de vervuiling vooral in de Oostzee en de Noordzee enorm is, zou het een dier tegenwoordig niet meevallen een niet-vervuild stukje oceaan te vinden. In de verre uithoeken van het noordpool- en het zuidpoolgebied vertonen pinguïns, narwals, ijsberen, vissen en zeehonden allemaal sporen van chemicaliën en pesticiden in hun lichaamsweefsels. Karkassen van de witte walvis in de Canadese Gulf of St. Lawrence worden als gevaarlijk afval beschouwd, zo vol giftige stoffen zitten ze. Aan de Atlantische kust van de Verenigde Staten is in iets meer dan een jaar zo’n 40 procent van de dolfijnen in dat gebied gestorven. Ze spoelden aan met blaren en open wonden terwijl stukken huid gewoon loslieten.

De verstoring van een gevoelig mechanisme

De vervuiling van de oceaan wreekt zich op nog een andere manier. Ze brengt ingewikkelde ecosystemen een dodelijke klap toe, met angstwekkende gevolgen. De oceanen zijn bijvoorbeeld ontworpen met verdedigingsmechanismen tegen vervuiling. Estuaria en aan de mond van rivieren gelegen moerasgebieden zijn doeltreffende filters die schadelijke stoffen uit het water verwijderen voordat het in zee stroomt. De oceaan zelf heeft een reusachtig vermogen om zichzelf te herstellen en verontreinigende stoffen onschadelijk te maken. De mens legt de moerassen echter droog, belast de riviermondingen te zwaar en dumpt terzelfder tijd zo veel afval in de oceaan dat deze het niet snel genoeg kan absorberen.

Als rioolafval en landbouwbestrijdingsmiddelen onbelemmerd in zee lopen, worden de algen overbemest, die zich dan sterk ontwikkelen en uitgestrekte rode en bruine gordels vormen die de zuurstof in het water verbruiken, zodat kilometers in de omtrek het mariene leven sterft. Zulke gordels nemen overal ter wereld toe.

De mens vervuilt zelfs op manieren waarvan men vroeger nooit gehoord had. Zo is er bijvoorbeeld de thermische verontreiniging. Een toevloed van warm afvalwater waardoor de plaatselijke watertemperatuur slechts een fractie stijgt, kan de groei van organismen bevorderen die het ecosysteem verstoren.

Dan is er de geluidsverontreiniging. Volgens The New York Times heeft de mens de stilte van de onderwaterwereld verstoord met zijn ontploffingen in het kader van seismische studies, zijn olieboringen en zijn kolossale schepen. Het lawaai tast de gevoelige gehoororganen van vissen, walvissen en zeehonden aan — verstoort misschien zelfs hun vermogen om contact met elkaar te onderhouden. In zijn boek Cosmos betoogt Carl Sagan dat walvissen eens wellicht in staat zijn geweest elkaars laagfrequente geluid over duizenden mijlen oceaan te horen, zo ver als de afstand tussen Alaska en het zuidpoolgebied. Sagan schat dat door de komst van het storende menselijke lawaai die afstand is teruggebracht tot een paar honderd mijl. „Wij hebben de verbinding tussen de walvissen verbroken”, mijmert hij.

De oceanen illustreren ook hoe nauw verweven de vervuilingscrises zijn geworden. Wegens de schade die de mens de ozonlaag van de aardatmosfeer heeft berokkend bijvoorbeeld, bereikt meer ultraviolet licht de zee en doodt plankton dat vlak onder de oppervlakte drijft. Daar plankton kooldioxide absorbeert, draagt de vernietiging ervan bij tot de wereldomvattende temperatuurstijging die men het broeikaseffect noemt. Zelfs de zure regen speelt mee omdat daardoor de stikstof van de mens in het water terechtkomt, waardoor wellicht de dodelijke algenbloei wordt gestimuleerd. Wat een ingewikkeld, gevaarlijk web heeft de mens geweven!

Is het beeld echter totaal hopeloos? Wat zal er met onze oceanen gebeuren? Zijn ze gedoemd te ontaarden in levenloze poelen vol chemicaliën en vuilnis?

[Kader op blz. 5]

EEN WERELDOMVATTENDE PLAAG

◼ In 1987 moest 33 procent van de Amerikaanse mosselbanken worden opgeheven vanwege vervuiling.

◼ Sylt, een druk bezocht Duits eilandje in de Noordzee, lang befaamd om zijn schone stranden, werd vorige zomer geplaagd door algenbloei en vervuiling. Een 90 centimeter dikke laag stinkend schuim bedekte de stranden.

◼ Natuuronderzoekers verheugden zich op een bezoek aan Laysan, een afgelegen en onbewoond eiland in de Grote Oceaan, op 1600 kilometer van Hawaii. Ze troffen er de stranden overdekt met plastic afval en ander vuil.

◼ Over de hele wereld dumpt de mens elk jaar ongeveer zes miljoen ton olie in de oceanen — het meeste opzettelijk.

◼ Volgens de milieugroep Greenpeace bevat de Ierse Zee meer radioactief afval dan alle oceanen bij elkaar. De verontreiniging heeft wellicht bijgedragen tot een stijging van 50 procent in het aantal gevallen van leukemie langs de kust.

◼ Stranden van elk land langs de Indische Oceaan worden geplaagd door teerklonten van door tankers geloosde olie.

◼ Verloren of afgedankte drijfnetten van de grote visserij verstrikken en doden jaarlijks zo’n 30.000 noordelijke pelsrobben. Aziatische vaartuigen alleen al verliezen per nacht naar schatting 16 kilometer net.

◼ Terwijl de Italiaanse regering zei dat 86 procent van haar stranden schoon was, is dat volgens milieudeskundigen 34 procent. Zo’n 70 procent van de steden langs de Middellandse Zee loost het onverwerkte rioolafval rechtstreeks in zee.

◼ De 20.000 eilanden van Zuidoost-Azië hebben schade opgelopen door vervuiling tengevolge van het off shore delven van tin, gebruik van springladingen, en vuil dat afkomstig is van het vasteland en van schepen. De prijs: diersoorten worden met uitsterven bedreigd, schade aan koraalriffen, en stranden die zijn aangetast door vuil en teerklonten.

◼ Het Braziliaanse tijdschrift Veja publiceerde een artikel getiteld „Een schreeuw om hulp” over de vervuiling van de kustlijn en kustwateren van het land. De boosdoeners: een onjuiste wijze van afvoeren van rioolvuil, en industrialisatie zonder de noodzakelijke voorzorgen.

[Illustratie op blz. 7]

Olielozingen kosten duizenden levens

[Verantwoording]

H. Armstrong Roberts