Handelaars in de dood — Koopt u bij hen?
„De knaap die rookt, heeft alle waarschuwingen ter wereld te horen gekregen dat het dodelijk is, en dat denk ik ook. Ik denk dat het dodelijk is. Ik denk dat elke idioot die rook naar binnen haalt, daarvoor zal boeten. Ik heb van m’n leven nog geen sigaret gerookt. Ik heb er wel een fortuin mee verdiend. . . . We hebben dit land alleen kunnen opbouwen door de rest van de sufferds in de wereld tabak te verkopen.” — James Sharp, sinds jaar en dag tabaksplanter in Kentucky, in „Merchants of Death — The American Tobacco Industry”, door Larry C. White.
DIE openhartige opmerking spreekt boekdelen, maar laat verscheidene vragen onbeantwoord. Waarom zijn er meer dan een miljard rokers op de wereld? Wat beweegt hen ertoe door te gaan met een gewoonte waarvan bekend is dat ze dodelijk is? Per slot van rekening is het met tabak in wezen net als met drugs — het is een kwestie van vraag en aanbod. Als er geen winstgevende markt voor is, houdt het aanbod op. Waarom roken mensen dan?
Verslaving is het sleutelwoord. Als nicotine eenmaal vaste voet in het lichaam heeft gekregen, is er een dagelijkse behoefte aan geregelde doses nicotine. Bij die verslaving komt nog de gewoonte. Bepaalde situaties roepen uit macht der gewoonte het verlangen naar een sigaret op. Dat kan zijn zodra iemand opstaat of bij de eerste kop koffie ’s ochtends, direct na de lunch, op het werk als hij onder druk staat of even een praatje maakt, of als hij iets voor zijn ontspanning doet. Tientallen ogenschijnlijk onbetekenende gewoonten kunnen iemand automatisch naar een sigaret doen grijpen.
Waarom rookten zij?
Ontwaakt! interviewde verscheidene ex-rokers om te proberen de motivatie achter het roken te begrijpen. Neem bijvoorbeeld Ray; hij is in de vijftig en was vroeger kwartiermeester bij de Amerikaanse marine. Hij vertelde: „Ik was een jaar of negen toen ik voor het eerst rookte, maar het werd een vaste gewoonte toen ik twaalf was. Ik weet nog dat ik uit de padvinderij werd gezet omdat ik rookte.”
Ontwaakt!: „Hoe kwam je ertoe te gaan roken?”
Ray: „Het was zo macho. Weet je, roken stond mannelijk. Ik herinner me dat je in die tijd in de advertenties brandweermannen en politieagenten zag roken. Later zat ik bij de marine als navigator, waarbij ik nogal onder druk stond, en ik had het idee dat roken me hielp de stress de baas te blijven.
Ik rookte zo’n anderhalf pakje [dertig sigaretten] per dag en begon de dag nooit zonder m’n sigaret. Natuurlijk inhaleerde ik. Roken heeft geen zin als je niet inhaleert.”
Bill uit New York, tekenaar van beroep, ook in de vijftig, vertelt een soortgelijk verhaal:
„Ik begon als jochie van dertien. Ik wilde als de volwassenen zijn. Toen ik eenmaal in de greep van het roken was, kon ik er niet mee stoppen. Een sigaret was net een vriend. Het was zelfs zo dat als ik naar bed ging en me realiseerde dat ik geen sigaretten in huis had, ik me weer aankleedde en, wat voor weer het ook was, de deur uit ging om een pakje voor de volgende dag te kopen. Ik rookte één tot twee pakjes per dag. Ik geef toe dat ik eraan verslaafd was. Bovendien was ik een zware drinker. Die twee dingen schenen gewoon hand in hand te gaan, vooral in de cafés waar ik een groot deel van mijn tijd doorbracht.”
Amy, jong en vlot, begon op haar twaalfde met roken. „Eerst onder druk van andere kinderen. Mijn vader stierf toen ik vijftien was en de spanningen die dat met zich meebracht, stimuleerden het roken nog. Maar toen ik ouder werd, hadden de advertenties grote invloed op me, vooral die met ’Je hebt het ver gebracht, meisje’. Ik wilde graag carrière maken en volgde een opleiding voor operatiezuster. Al gauw rookte ik drie pakjes per dag. Ik rookte het liefst na het avondeten en als ik telefoongesprekken voerde, en dat was vaak.” Ondervond zij er nadelige gevolgen van? „Ik had een ochtendhoest en vaak hoofdpijn en ik was lichamelijk niet fit meer. Als ik de trap naar mijn flat was opgegaan, was ik al buiten adem. En ik was nog maar negentien!”
Harley, vroeger vlieger bij de marine, nu in de zestig, begon te roken tijdens de grote depressie, toen hij vijf jaar was! Waarom? „Alle kinderen in Aberdeen, South Dakota, waar ik vandaan kom, rookten. Als je rookte, was je tof.”
Harley windt er geen doekjes om als hij vertelt waarom hij rookte. „Het was puur genot voor me. Ik inhaleerde de rook diep in m’n longen en hield ’m daar vast. Dan vond ik het heerlijk om rookringetjes uit te paffen. Het kwam zover met me dat ik niet zonder m’n sigaret kon leven. Ik begon en eindigde de dag met een sigaret. Bij de marine rookte ik twee tot drie pakjes per dag en elke maand een doos sigaren.”
Bill, Ray, Amy en Harley hebben het roken opgegeven, evenals miljoenen anderen — meer dan 43 miljoen in de Verenigde Staten alleen al. Maar de tabaksverkopers hebben het niet opgegeven. Zij mikken voortdurend op nieuwe markten.
Bent U een doelwit voor hen?
Nu veel mannelijke rokers in de geïndustrialiseerde landen met roken stoppen en er klanten voor hen verloren gaan door een natuurlijke of door roken teweeggebrachte dood, hebben de tabaksmaatschappijen nieuwe markten moeten zoeken. In sommige gevallen hebben zij in een poging hun verkoop op peil te houden, hun reclamestrategie veranderd. Het sponsoren van sportevenementen, zoals tennis- en golftoernooien, is een doeltreffende manier om het roken een zogenaamd schoon aanzien te verlenen. Verder passen zij hun strategie aan door zich op andere markten te richten. Bent u een van hun potentiële klanten?
Doelgroep nummer één: Vrouwen. Een relatief kleine groep vrouwen rookt al tientallen jaren, aangemoedigd en geruggesteund door het voorbeeld van filmsterren zoals Gloria Swanson, die als achttienjarig meisje in 1917 al rookte. Een van haar eerste filmrollen kreeg zij zelfs omdat, zoals de regisseur uitlegde: „Je haar, je gezicht, de manier waarop je zit, de manier waarop je een sigaret rookt . . . Je bent precies wat ik zoek.”
In de jaren ’40 gaf Lauren Bacall, die in films schitterde met haar man, de zware roker Humphrey Bogart, ook met veel glamour de toon aan bij het roken. Maar de vrouwelijke markt voor sigaretten bleef altijd een eind achter bij de mannelijke markt. En hetzelfde gold voor de kankerstatistieken voor vrouwen. Nu halen zij die achterstand snel in — bij het roken en bij longkanker.
De afgelopen jaren heeft zich een nieuwe reclametrend ontwikkeld, ten dele door de meer wedijverende rol van vrouwen in de samenleving en de subtiele invloed van de tabaksreclame. Welke boodschap probeert men op vrouwen over te brengen? De firma Philip Morris, die verscheidene sigarettemerken op de markt brengt, produceert „Virginia Slims”, met als doelgroep de moderne vrouw. Hun slogan is die welke zo aansloeg bij Amy: „Je hebt het ver gebracht, meisje”. De advertentie laat een vlotte, moderne vrouw zien met een sigaret tussen haar vingers. Maar sommige vrouwen moeten zich nu wel afvragen hoe ver zij het gebracht hebben. De afgelopen twee jaar zijn er meer vrouwen aan longkanker dan aan borstkanker overleden.
Een ander sigarettemerk heeft een speciale aanbieding voor vrouwen: „Per pakje 5 gratis!” „Per slof 50 gratis!” In sommige vrouwenbladen zitten zelfs bonnen voor gratis pakjes!
Seks is ook een gemakkelijke manier om sigaretten aantrekkelijk te doen lijken. Eén merk zegt uitnodigend: „Verhoog uw genot.” De boodschap omvat een contactadvertentie die luidt: „GEZOCHT: Lange, donkere vreemdeling voor langdurige relatie. Goed uiterlijk en goede smaak een must. Getekend, Gretig op zoek naar Rookbevrediging”. De aangeboden sigaret is ’lang’ en in donker papier gewikkeld. Een subtiel verband?
Ook de koppeling met mode is een strik waarin men vrouwen probeert te vangen. Eén merk wordt toegejuicht als „Een feest van stijl en smaak door YVES SAINT LAURENT”. Weer een ander lokaas wordt gebruikt voor vrouwen die op hun lijn letten. De advertentie laat een foto zien van een slank model en de sigaretten worden omschreven als „Ultralicht — De lichtste stijl”.
Waarom mikken de sigarettenfabrikanten op de vrouwen van de wereld? De Wereldgezondheidsorganisatie geeft een voor de hand liggende verklaring met haar schatting dat „meer dan 50 procent van de mannen maar slechts vijf procent van de vrouwen rookt in ontwikkelingslanden, vergeleken met ongeveer 30 procent van beide seksen in de geïndustrialiseerde wereld”. Er ligt daar een enorme onaangeboorde markt voor tabakswinsten, in weerwil van de uiteindelijke prijs aan gezondheid die misschien betaald zal moeten worden. En de tabaksverkopers boeken succes. Volgens The New York Times stond in het rapport van de Amerikaanse Surgeon General dat in januari 1989 werd gepubliceerd, dat ’kinderen, vooral meisjes, op jongere leeftijd roken’, ook kinderen die nog op de basisschool zitten. In een andere bron wordt gezegd dat de afgelopen jaren het aantal vrouwelijke tieners in de Verenigde Staten dat rookt met 40 procent is gestegen. Maar vrouwen zijn niet het enige doelwit van de verkopers van ziekte en dood.
Het raciale doelwit
In zijn boek Merchants of Death — The American Tobacco Industry verklaart Larry C. White: „Zwarten zijn een goede markt voor de sigarettenfabrikanten. Het Nationale Bureau voor Gezondheidsstatistieken liet zien dat vanaf 1986 er [in de Verenigde Staten] een hoger percentage zwarten rookte dan blanken . . . Het is niet te verwonderen dat er naar verhouding meer zwarten roken dan blanken, omdat zij een speciaal doelwit zijn van de sigarettenreclame.” Waarom zijn zij een speciaal doelwit? Volgens The Wall Street Journal vormen zij „een groep die bij de bevolking in het algemeen achterblijft wat het stoppen met de gewoonte betreft”. Daarom is een zwarte klant vaak een „loyale” klant, ’tot de dood ons scheidt’.
Hoe concentreren de tabaksmaatschappijen zich op de zwarte bevolking? Larry White schrijft: „Er wordt veel reclame voor sigaretten gemaakt in op zwarten georiënteerde bladen zoals Ebony, Jet en Essence. In 1985 besteedden sigarettenfabrikanten alleen al $3,3 miljoen aan advertenties in Ebony. Een tabaksmaatschappij sponsort ook een jaarlijkse modeshow die gericht is op de zwarte vrouw. Er worden gratis sigaretten uitgedeeld. Een andere maatschappij sponsorde een tijdlang geregeld een jazzfestival en steunt nog steeds muziekfestivals die populair zijn bij zwarten. Waarom is de zwarte bevolking zo’n speciaal doelwit? Een woordvoerder van Philip Morris verklaarde: „De zwarte markt is zeer belangrijk. Ze is zeer machtig.”
Er is echter een nog belangrijker markt voor de tabaksgiganten — niet slechts rassen of bevolkingsgroepen maar hele naties!
[Inzet op blz. 7]
„Een sigaret was net een vriend”
[Kader op blz. 9]
ROKEN en de ziekte van Buerger
Door een recente rechtszaak in Canada, waarover verslag werd uitgebracht in Maclean’s, wordt de aandacht gevestigd op nog een andere ziekte die aan roken wordt toegeschreven. Roger Perron begon met roken toen hij 13 jaar was. Tegen de tijd dat hij 27 was, leed hij aan de ziekte van Buerger en moest zijn ene been onder de knie geamputeerd worden. Hij werd gewaarschuwd dat als hij zou blijven roken, de ziekte weer zou kunnen toeslaan. Maclean’s bericht: „Maar Perron sloeg de waarschuwing in de wind en in 1983 moesten artsen zijn andere been amputeren. Daarna . . . stopte Perron eindelijk met roken.” Nu heeft hij bij een tabaksmaatschappij een eis tot schadevergoeding ingediend.
Wat is de ziekte van Buerger? Ze „komt het meest voor bij mannen die roken. De ziekte wordt gekenmerkt door een ontstekingsproces in de slagaders, aders en zenuwen, leidend tot een verdikking van de bloedvatwanden door infiltratie van witte bloedlichaampjes. De eerste symptomen zijn gewoonlijk een blauwige tint van een teen of vinger en een koud gevoel in de aangedane ledematen. Daar de zenuwen ook ontstoken zijn, kan er sprake zijn van hevige pijn en vernauwing van de kleine bloedvaten die erdoor worden gereguleerd. Overactieve sympathische zenuwen kunnen eveneens veroorzaken dat de voeten buitensporig transpireren, ook al voelen ze koud aan. . . . Ischemische zweren en gangreen zijn veel voorkomende complicaties bij een voortwoekerende ziekte van Buerger.
De oorzaak van de ziekte van Buerger is onbekend, maar daar ze meestal voorkomt bij jonge mannen die roken, denkt men dat het een reactie is op iets in sigaretten. De belangrijkste therapie is stoppen met roken.” (Wij cursiveren.) — The Columbia University College of Physicians and Surgeons Complete Home Medical Guide.
[Kader op blz. 9]
ROKEN en hartaanvallen
„Hoewel de meeste mensen zich terdege bewust zijn van het verband tussen het roken van sigaretten en longkanker en andere longaandoeningen, beseffen velen nog niet dat roken ook een voorname risicofactor bij hartaanvallen is. In feite wordt in het . . . rapport van de Surgeon General over Roken en Gezondheid geschat dat 225.000 van de sterfgevallen door hart- en vaatziekten die zich jaarlijks [in de Verenigde Staten] voordoen, rechtstreeks verband houden met roken — veel meer dan het totale aantal sterfgevallen door kanker en longaandoeningen die aan roken worden toegeschreven.
Rokers vragen vaak of teer- en nicotine-arme sigaretten de kans op hart- en vaatziekten verkleinen. Het antwoord blijkt ’nee’ te zijn. In feite is bij sommige van de filtersigaretten de hoeveelheid koolmonoxide die wordt geïnhaleerd groter geworden, waardoor ze nog schadelijker zijn voor het hart dan de merken zonder filter.” (Wij cursiveren.) — The Columbia University College of Physicians and Surgeons Complete Home Medical Guide.
[Illustratie op blz. 8]
Tabaksadvertenties mikken op vrouwen en treffen doel