Zijn de pausen onfeilbaar?

’HET dogma waarin het katholicisme over het rationalisme triomfeert.’ Op deze juichende toon liet het jezuïtische tijdschrift La Civiltà Cattolica zich in 1870 uit over de plechtige afkondiging van het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid tijdens het Eerste Vaticaans Concilie.

In het katholieke theologische taalgebruik verstaat men onder „dogma” de leerstellingen die „bindend en onbetwistbaar zijn”. De exacte definitie van de pauselijke onfeilbaarheid, zoals die door het concilie van 1870 werd goedgekeurd, luidt:

„Het is een door God geopenbaard dogma dat wanneer de Romeinse paus ex cathedra spreekt, dat wil zeggen, wanneer hij in de uitoefening van zijn ambt als herder en leraar van alle christenen krachtens zijn opperste apostolische gezag aan de gehele kerk een leerstelling betreffende het geloof of de zeden voorhoudt, hij door de goddelijke hulp, die hem in de persoon van de heilige Petrus beloofd is, de onfeilbaarheid bezit waarvan de goddelijke Verlosser wilde dat zijn kerk die genoot bij het definiëren van de leer betreffende het geloof of de zeden; en dat zulke definities van de Romeinse paus daarom op zichzelf onveranderlijk zijn en niet krachtens de toestemming van de kerk.”

Een situatie waarin men niet kan verliezen

Deze formulering, die voor velen moeilijk te begrijpen valt, is ook vaag, aldus de Duitse theoloog, wijlen August Bernhard Hasler. Hij sprak over de „vaagheid” en „onduidelijkheid” van de uitdrukking ex cathedra en zei dat „men bijna nooit kan zeggen welke besluiten als onfeilbaar moeten worden beschouwd”. Volgens een andere theoloog, Heinrich Fries, is de formulering „dubbelzinnig”, terwijl Joseph Ratzinger toegaf dat de kwestie aanleiding had gegeven tot een „ingewikkelde controverse”.

Hasler beklemtoonde dat „de vaagheid der begrippen” ruimte laat voor zowel een uitgebreide toepassing van het dogma, om de macht van de paus te vergroten, als voor een beperktere interpretatie, zodat men indien men geconfronteerd wordt met verkeerde leringen uit het verleden, altijd kan beweren dat deze geen deel uitmaken van het zogeheten onfeilbare „magisterium” (leergezag). Met andere woorden, het is een „kruis ik win, munt jij verliest”-situatie.

„Onfeilbaarheid” betekent dus dat de paus, zelfs al maakt hij net als alle andere mensen fouten, niet kan dwalen wanneer hij ex cathedra, of in de hoedanigheid van herder van de Rooms-Katholieke Kerk, uitspraken doet over geloofs- en zedenkwesties.

Maar hoe denken de rooms-katholieken zelf over dit dogma?

[Illustratie op blz. 4]

Paus Pius IX stond er in 1870 op dat het dogma van de onfeilbaarheid werd aanvaard

[Verantwoording]

Culver Pictures