Voor alles een tijd in Japan
Door Ontwaakt!-correspondent in Japan
EEN jongeman verhuisde van het Japanse platteland naar Tokio om aan de universiteit te studeren. Daar ontmoette hij een knap, intelligent meisje en vatte het plan op met haar te trouwen. Maar de familie van de jongeman was zo tegen deze verkering gekant dat hij gedwongen was zijn liefde op te geven. Waarom? Omdat zijn geboortejaar volgens de traditionele Japanse kalender niet verenigbaar was met dat van het meisje.
Op 13 juni 1985 wilde het Japanse bijkantoor van het Wachttorengenootschap beginnen met de staalconstructie voor een nieuw woongebouw in Ebina. Het staalconstructiebedrijf wilde dat echter liever niet op de geplande dag doen omdat het volgens de traditionele Japanse kalender een „ongeluksdag” was.
Het is buiten kijf dat de Japanners een intelligent, nijver en ontwikkeld volk zijn. Niettemin bestaat er een diepgewortelde traditie die voor elke activiteit een gunstige tijd voorschrijft. In Japan is er voor alles een tijd om het wel of niet te doen. Hoe is een dergelijke systematische en bijgelovige kijk op de tijd ontstaan? In hoeverre wordt het leven in de moderne Japanse maatschappij erdoor beïnvloed? En hoe zal begrip van de kwestie ons tot voordeel strekken?
De traditionele Japanse kalender
Hoewel de westerse kalender in Japan algemeen wordt gebruikt, wordt daarnaast vaak een oude maankalender gebruikt die in 604 G.T. van China werd overgenomen. Dit systeem van tijdmeting is gebaseerd op een cyclus van 60, gevormd door de permutatie en combinatie van twee reeksen symbolen, de zogeheten 10 hemelse stammen en de 12 aardse vertakkingen.
In de Japanse versie zijn de eerstgenoemde symbolen (de 10 stammen) geënt op de Japanse kijk op het universum, dat, zo zegt men, bestaat uit vijf elementen — hout, vuur, aarde, metaal en water — en elk element heeft twee aspecten: yang (mannelijke of positieve eigenschappen als licht, warmte, droogte, actie) en yin (vrouwelijke of negatieve eigenschappen als duisternis, koude, vochtigheid, passiviteit). De 12 aardse vertakkingen worden vertegenwoordigd door een reeks van 12 dieren — de rat, de os, de tijger, de haas, de draak, de slang, het paard, het schaap, de aap, de haan, de hond en het mannetjeszwijn.
De cyclus begint met de combinatie van de eerste stam met de eerste vertakking, namelijk: hout-yang-rat. Dan komt de combinatie van de tweede stam met de tweede vertakking, of hout-yin-os. Vervolgens vuur-yang-tijger, vuur-yin-haas, enzovoort. Zo komt men aan een totaal van 60 combinaties, vandaar de cyclus van 60. Dagen, maanden en jaren worden alle volgens dezelfde cyclus van 60 geteld. Met het jaar 604 G.T. begon de eerste cyclus en na elk 60ste jaar begon er een nieuwe cyclus. De huidige cyclus begon in 1984. Wat voor jaar is dus 1988? Daar het nu het vijfde jaar van de cyclus is, is het een aarde-yang-draak-jaar.
De almanak die „tijden vaststelt”
Wegens het voor de hand liggende verband met de astrologie werden aan de symbolen van de cyclus al gauw bijgelovige betekenissen gehecht. Deze verschillende bijgelovige ideeën en voorschriften werden ten slotte gedrukt in een jaarlijkse almanak. Tot op de huidige dag raadplegen veel Japanners de almanak in een poging vast te stellen of het voor allerlei alledaagse activiteiten een gunstige of een ongunstige dag is.
Zo geloven veel Japanners nog steeds dat iemand die in een bepaald jaar geboren is, de karaktereigenschappen overneemt van het dier dat in de combinatie voor dat jaar voorkomt. Degenen bijvoorbeeld die onder het teken van de rat worden geboren, zouden rusteloos en gierig zijn; zij die in het jaar van de os zijn geboren, zijn geduldig en traag; de tijger, nors en hardvochtig; de slang, achterdochtig en niet in staat om met anderen op te schieten. ’O, ze is in het jaar van de slang geboren — dat verklaart waarom ze zo is!’ Dergelijke gezegden kan men in Japan nog altijd veel horen.
Volgens de almanak zouden vrouwen die in het vuur-yang-paard-jaar worden geboren (het 43ste in de cyclus) bijzonder koppig zijn en geneigd zijn hun man te doden. Als gevolg daarvan vermijden de mensen het — vooral op het Japanse platteland — in dat jaar kinderen te krijgen, wat weer een opmerkelijke daling in de grootte van de schoolklassen tot gevolg heeft. Zo verklaarde de Asahi Sjimboen in oktober 1985 dat steeds meer scholen waar kinderen klaargestoomd worden voor examens, failliet gingen doordat in 1966 (een vuur-yang-paard-jaar) het aantal geboorten in Japan beduidend lager lag dan normaal, en de kinderen die in dat jaar geboren zouden zijn, zouden normaal gesproken in 1984 en 1985 die scholen hebben bezocht.
Bepaalde dagen van de cyclus worden als gunstig beschouwd en andere als precies het tegenovergestelde. Tot de laatste categorie behoren de gomoenitji of ’vijfgravendagen’, waarop de aarde niet gestoord of verplaatst mag worden. Veel mensen vermijden het angstvallig om op zulke dagen een begrafenis te houden; niemand wil immers vijf graven of sterfgevallen in de familie? Voor alle zekerheid moet men vóór elke belangrijke activiteit de almanak raadplegen.
De kalender en de almanak spelen vooral bij huwelijken een grote rol. Hoewel tegenwoordig zes op de tien paren zeggen dat zij een „huwelijk uit liefde” hebben gesloten, komen gearrangeerde huwelijken in Japan nog vaak voor, en voorspellingen over het al dan niet bij elkaar passen van huwelijkspartners, genieten grote belangstelling. De almanak vermeldt niet alleen de gunstige tijd voor huwelijksvoltrekkingen, maar zegt ook welke personen bij elkaar passen. Zo zou bijvoorbeeld iemand geboren in het jaar van de rat (1948, 1960, 1972), bijzonder goed passen bij iemand die in het jaar van de draak (1952, 1964, 1976), of de aap (1956, 1968, 1980) of de os (1949, 1961, 1973) geboren is. Zelfs bij „huwelijken uit liefde” oefenen verwanten vaak druk uit op de trouwlustige om alleen iemand met een „passend” geboortejaar te trouwen.
De uitwerking van zo’n systeem
Het leven in de Japanse samenleving werd vroeger geheel beheerst door de vrees voor het onbekende en het bepalen van de gunstigste tijd om iets te doen. Maar de krachtige greep van het bijgeloof is in het hedendaagse Japan ondanks het vrijwel uitgeroeide analfabetisme en de geavanceerde technologie, nauwelijks minder geworden.
Een in 1950 door het Ministerie van Onderwijs gehouden enquête onthulde dat van de 6373 volwassenen die reageerden, 33 procent het idee van gunstige en ongunstige dagen bestempelde als „absoluut waar” en 44 procent als „misschien waar”. De voorspellingen over het wel of niet bij elkaar passen van huwelijkspartners werden door 23 procent „absoluut waar” en door 36 procent „misschien waar” genoemd. Bijgeloof is dus niet iets wat tot het verleden behoort, aangezien de helft tot driekwart van de bevolking nog altijd aan zulke ideeën vasthoudt. Het boek Japanese Religion geeft daarop als commentaar: „Het is een deel van het leven van de mensen.”
Maar welke invloed hebben dergelijke ideeën op mensen? In de eerste plaats leidt het werktuiglijk opvolgen van de willekeurige bijgelovige voorschriften ertoe dat iemand langzamerhand het vermogen verliest om over persoonlijke aangelegenheden na te denken en te redeneren. De uitspraken, adviezen en richtlijnen van de almanak, hoe onredelijk en onlogisch ook, gaan geleidelijk de keuzen beïnvloeden die iemand in het leven moet maken. Spoedig zou zo iemand kunnen ontdekken dat hij geen beslissingen meer kan nemen zonder de almanak te raadplegen.
Het geloof in „vastgestelde tijden” en geluksdagen moedigt ook aan tot een fatalistische kijk op het leven. Wanneer een onderneming mislukt of er iets misgaat, kan men het gemakkelijk afschuiven op pech of een ongunstig tijdstip. In plaats van naar de werkelijke oorzaak van de mislukking te zoeken, gaat men op de ingeslagen weg voort in de hoop later meer geluk te hebben. Wanneer dit resulteert in nog meer teleurstelling, zou iemand zich eenvoudig kunnen neerleggen bij het feit dat het hem van meet af niet vergund was te slagen. Een dergelijke vicieuze cirkel leidt er slechts toe dat de mensen steeds meer in bijgeloof en angst verstrikt raken.
Is er enige hoop? Jazeker. Nu hebben reeds meer dan 125.000 getuigen van Jehovah in Japan in hun eigen leven de bijbelse belofte bewaarheid gezien: „Gij zult de waarheid kennen en de waarheid zal u vrijmaken” (Johannes 8:32). Dit omvat vrijheid van slavernij aan bijgeloof. Een studie van de bijbel heeft hun een helder denkvermogen, een groter zelfvertrouwen, hoop op een gelukkige toekomst en de daaruit voortvloeiende vreugde gegeven.
[Illustraties op blz. 10]
Huwelijkspartners en trouwdagen worden vaak na raadpleging van de almanak gekozen