Verkeert uw privacy in gevaar?

MEN kan onmogelijk zeggen hoe de laatste helft van deze twintigste eeuw er had uitgezien als bepaalde cruciale gebeurtenissen ruimschoots van tevoren bekend waren geweest — de Japanse aanval op Pearl Harbor in 1941; het volgende Europese land waar Adolf Hitler zou binnenvallen; als Hitler had geweten dat Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten aan de oorlog zouden meedoen; de bedoelingen van Fidel Castro op Cuba nadat hij in 1959 de heersende regering omver had geworpen; de bedoelingen van de regering van Noord-Korea in juni 1950 en van Noord-Vietnam in 1957, om er enkele te noemen. Omdat deze plannen geheim werden gehouden, kwamen ze voor de wereld als een volkomen verrassing.

De geschiedenis toont aan dat naties er niet van houden door andere naties verrast te worden. Aangezien men nu over de elektronische middelen beschikt om achter de bedoelingen van andere mogendheden te komen en zo kostbare verrassingen tot een minimum kan beperken, voeren de meeste landen een clandestiene surveillanceoorlog door middel van spionage. Naar verluidt doorzoeken „53 kleinere regeringen in de wereld” dagelijks hun regeringsgebouwen met kostbare detectors waarmee verborgen afluisterapparatuur kan worden opgespoord.

Al in 1952 werd de Amerikaanse ambassade in Moskou naar verluidt afgeluisterd via een ongewoon afluisterapparaatje dat in het embleem achter het bureau van de ambassadeur was verborgen. In 1985 berichtten Amerikaanse functionarissen dat de Russen een groot aantal schrijfmachines met verborgen microfoons in de Amerikaanse ambassade in Moskou hadden weten te plaatsen.

Van hun kant zeggen de Russen dat zij veel elektronische afluisterapparaatjes hebben gevonden. Daaronder bevond zich naar verluidt een in de Russische ambassade in Washington D.C ingemetselde baksteen die via een draad met een zender was verbonden. Hun vertegenwoordiger bij de VN beweert dat een contactdoos van zijn hoofdtelevisieantenne afluisterapparatuur bevatte. Zo gaat de spionage op internationale schaal voort.

Spionage op het werk

„Je krijgt het gevoel dat het jachtseizoen op de menselijke privacy geopend is”, klaagde een advocaat. „Wat ik zie, is afschuwelijk”, was het commentaar van een ander. „Wij zijn een natie van spionnen geworden.” Ja, wij zijn een wereld van spionnen geworden. De snelle ontwikkeling van de communicatietechnologie — computers, miniradiozenders, telefoonverbindingen via microgolven en satellieten — heeft daartoe bijgedragen. De wetten die de privacy van personen en bedrijven beschermen, zijn door de nieuwe technologie achterhaald.

Door bijvoorbeeld een extra computerprogramma in een reeds bestaand computersysteem te installeren, kunnen werkgevers nu bijna alles controleren wat gebruikers van beeldschermterminals doen — secretaresses, reserveringsemployés bij luchtvaartmaatschappijen, werknemers bij de posterijen en caissières bij de kruidenier. De lijst is oneindig. Deskundigen schatten dat alleen al meer dan 13 miljoen Amerikanen die aan zulke terminals werken, op die manier gecontroleerd worden, en dat aantal wordt groter. Tegen het jaar 2000 zullen er volgens hun ramingen 30 tot 40 miljoen beeldschermgebruikers zijn, van wie wel 50 tot 75 procent gecontroleerd zal worden. Naarmate het systeem verfijnder wordt, zo meldt het tijdschrift U.S.News & World Report, „zullen naar verwacht wordt zelfs ingenieurs, accountants en artsen met elektronische surveillance te maken krijgen”.

Nu reeds bestaan er ernstige wrijvingen tussen werkgevers en werknemers omdat men zich door deze elektronische controlemaatregelen in zijn privacy aangetast voelt. Een fabrikant van de programma’s die een dergelijke controle mogelijk maken, zegt: „Hiermee is totale surveillance van alle gebruikers, op ieder tijdstip, mogelijk.” Zoals uit de commentaren van werknemers blijkt, is dit geen grootspraak. „Ik kan nog niet eens naar het toilet zonder dat ze ervan af weten”, klaagde een telefoniste. Een voorzitter van een Amerikaanse vereniging van werkende vrouwen zei: „Veel praktijken van werkgevers komen neer op een schaamteloze inbreuk op de privacy.” „Je wordt een nerveus wrak. De stress is ongelooflijk”, zei een andere boze werknemer. „Deze manier van werken zet je heel erg onder druk. Te worden aangesloten op zo’n stomme beeldbuis en haast geen vin te kunnen verroeren, werkt soms op je zenuwen”, voegt een ander eraan toe. Is dat een wonder als die „stomme beeldbuis” waaraan u werkt zich tot u richt met de op het scherm oplichtende uitbrander: „U werkt niet zo snel als uw collega naast u.” Is de privacy op de werkplek langzamerhand aan het verdwijnen?

Bedrijfsspionage

Ook bij de directies van bedrijven heeft de onrust toegeslagen. Eén minuscuul microfoontje verborgen op het kantoor of in de vergaderruimte kan het verschil uitmaken tussen het verdienen van honderden miljoenen en wellicht massale ontslagen. Toen een grote aannemer van defensieprojecten een contract van 200 miljoen dollar naar een concurrerende firma zag gaan die slechts een paar duizend dollar lager had ingeschreven, lieten zij hun bedrijf controleren op afluisterapparatuur. Een speurtocht leverde een microfoon op die in het plafond van de vergaderruimte was verborgen. Ieder woord werd opgenomen door een bandrecorder in het herentoilet aan het eind van de gang.

Elektronische spionage in het bedrijfsleven neemt hand over hand toe. Volgens sommige schattingen zijn in de afgelopen vijf jaar door concurrerende bedrijven 100.000 afluisterapparaatjes geplaatst voor het afluisteren van zaken variërend van inschrijvingsbedragen, handelsgeheimen en nieuwe produkten tot geheime onderhandelingen met de vakbonden. Zo wordt bericht dat „honderden van de Fortune 500-​bedrijven hun kantoren en vergaderruimten dagelijks grondig controleren met microfoondetectors. „Ik geloof dat de bedrijven momenteel werkelijk paranoïde zijn”, merkte de vice-president van een groot Newyorks opsporingsbedrijf van afluisterapparatuur op; „men heeft het gevoel dat het nergens veilig is”.

Hoe waarschijnlijk is het dat u als particulier die weinig met het bedrijfsleven of de overheid te maken heeft, door een of ander surveillancesysteem wordt aangetast in uw privacy? Hier volgen enkele feiten ter overweging. Uit rapporten blijkt dat in zeven van de tien gevallen waarin illegale afluisterapparatuur werd gevonden, particulieren het doelwit vormden. Voor een groot deel ging het daarbij om gezinnen met problemen, gewoonlijk echtelijke onenigheid. In veel gevallen waren er privé-detectives ingehuurd om bewijzen te verzamelen van overspel, van ongeschiktheid voor het ouderschap of van misleiding. Volgens één rapport „wordt 80 procent van de jaarlijks door de telefoonbedrijven gevonden apparaatjes in huizen van particulieren aangetroffen”.

Bovendien, zo verklaarde een schrijver, zou u afgeluisterd kunnen worden door de telefoonmaatschappij zelf, waarbij hij de telefoonmaatschappijen als „de grootste schenders van de telefoonprivacy” karakteriseerde. Een voormalig analist van de CIA zei: „Telefoonrechercheurs hebben in die ene vijfjarige periode waarover cijfers voorhanden zijn, zonder één enkele machtiging 1,8 miljoen telefoongesprekken afgeluisterd, zogenaamd om zwartbellers te betrappen.” Deze luistervinken, zo merkt hij op, onderhielden nauwe betrekkingen met plaatselijke, staats- en federale politieagenten, met wie zij soms inlichtingen uitwisselden.

Dan zijn er nog de wetshandhavers zelf. Het kan zijn dat uw telefoon wordt afgetapt, met of zonder machtiging. Zo werd ontdekt dat de politie in één Amerikaanse stad in slechts enkele jaren illegaal de telefoon van meer dan 3000 personen had afgetapt. In veel andere steden zijn soortgelijke beschuldigingen van illegale afluisterpraktijken tegen de politie geuit. Een schrijver zei: „Het waren niet alleen de grote jongens of de radicale elementen en de misdadigers die werden afgeluisterd, maar ook doodgewone mensen.” Men klaagde dat zelfs de telefoon van de Lutherse Kerk werd afgeluisterd. Andere kerken zijn eveneens het doelwit van elektronische surveillance geworden.

Tot slot het verstrekkende commentaar van een hoogleraar in de sociologie: „Met een andere regering en een minder verdraagzame bevolking, zouden dezelfde [afluister]apparaten gemakkelijk gebruikt kunnen worden tegen mensen die er een ’verkeerde’ politieke ideologie op na houden, tegen etnische groepen, religieuze minderheden of personen met een levensstijl waaraan de meerderheid zich stoort.”

Als u tot degenen behoort die hun privacy hoog schatten, die graag met rust gelaten worden, geniet er dan nu van. Velen denken dat het met die privacy gauw afgelopen zal zijn.

[Illustratie op blz. 7]

Haar computerscherm zegt: „U doet niet zo veel als uw collega’s”

[Illustratie op blz. 8]

Directievergaderingen worden soms afgeluisterd