Bevrijdingstheologie — Zullen de armen er baat bij hebben?

Miljoenen mensen, ’wonend in van takken gevlochten huizen met aarden vloeren, werken ongelofelijk hard voor slechts de noodzakelijke levensbehoeften: zij moeten hun water dragen; zij reizen te voet, te paard, met de ossewagen; zij eten rijst, bonen en bananen. Hoewel het land rondom hen rijk is, weten zij dat zij waarschijnlijk altijd arm zullen zijn. En zo wordt uit armoede, uit strijd, uit de ergste soort van onderdrukking een nieuwe vorm van „de oude kerk” geboren.’ — The Christian Century.

„DE TOEKOMST van de kerk schijnt bij de armen te liggen.” Zo bericht het tijdschrift Newsweek. Sommigen geloven dat deze „nieuwe kerk” die naar bevrijding streeft wellicht „de enige en beste hoop” is voor de armen en voor het brengen van een vreedzame verandering in hun landen. Is dat zo?

Laten wij allereerst de bevrijdingstheologie vanuit het gezichtspunt van een voorstander beschouwen. Waarom wordt gewapende strijd soms noodzakelijk geacht om de armen te bevrijden? In welke omstandigheden ziet men een rechtvaardiging voor de bevrijdingstheologie?

Armoede en onderdrukking

Twee derde van de wereldbevolking — voornamelijk in Latijns-Amerika, Afrika en Azië — leeft in ontstellende armoede, en berichten van politiek geweld uit deze werelddelen zijn heel gewoon. Voor „dit onderdrukte volk” is armoede, lijden en gevangenschap altijd een deel geweest van het leven. Hier zijn enkele berichten:

◻ De Braziliaanse bevrijdingstheoloog Leonardo Boff zegt dat in zijn land „elke 22 uur een kleine boer wordt vermoord”.

◻ „Nicaragua tracht een natie te organiseren die de belangen dient van degenen die generaties lang zijn onderdrukt — 80 procent van de bevolking.” Toch gaat naar verluidt ruim 40 procent van de inkomsten van het land op aan defensie.

◻ Volgens het dagblad El Universal uit Mexico-Stad zouden 40 miljoen mensen in armoede leven als gevolg van „sociaal onrecht”. Veertig procent van de bevolking zou erin slagen het „minimale bestaansniveau” te bereiken, terwijl slechts 18 procent een „evenwichtige voeding” heeft.

◻ Eén rapport verklaart dat in Guatemala 80 procent van het land dat bebouwd zou kunnen worden aan slechts 2 procent van de bevolking behoort. Van de kinderen onder de vijf jaar lijdt 81 procent aan ondervoeding. In de afgelopen 30 jaar hebben er 100.000 politieke gewelddaden en 38.000 ontvoeringen plaatsgevonden.

◻ Op de Filippijnen bezit 2 procent van de bevolking 75 procent van de rijkdom. „Als wij dat niet weten op te lossen,” zegt de Filippijnse non Mary John Mananzan, „vinden wij nergens een oplossing voor!”

Mensen in veel landen leven naar verluidt in constante vrees voor de autoriteiten, niet-officiële legers en burgerwachtgroepen. Duizenden hebben hun toevlucht gezocht in omringende landen.

Dit is de reden waarom sommige katholieke prelaten „zich aan de kant van de armen scharen”. „Wij hebben een heleboel gehoord over belijders, maagden en profeten”, zegt Boff, maar „hoe staat het met de boeren en arbeiders?” Wat schrijven de bevrijdingstheologen echter voor als remedie voor deze situatie? Wat houdt het in ’zich aan de kant van de armen te scharen’?

De strijd van de Derde Wereld

„Armoede is onrecht” pleiten de bevrijdingstheologen. De „preferente keuze voor de armen” heeft derhalve ten doel „hen te helpen een waardig leven te vinden waarop zij recht hebben”. In zijn boek The Power of the Poor in History zegt de Peruaan Gustavo Gutiérrez die wordt beschouwd als de vader van de bevrijdingstheologie: „Thans is het belangrijker dan ooit bij degenen te behoren die zich verzetten, die vechten, die geloven en hopen.” Maar volgens de bevrijdingstheologen is dit slechts mogelijk door „de verwezenlijking van sociale gerechtigheid door middel van diepgaande structurele maatschappijveranderingen”. Hoe tracht men dit in sommige delen van de wereld te doen?

◻ Op Haïti heeft de Katholieke Kerk naar verluidt geholpen bij de omverwerping van de Duvalier-„tirannie”.

◻ Jaime kardinaal Sin van Manila deed naar verluidt „meer dan wie maar ook op de Filippijnen om het dictatorschap van Ferdinand Marcos omver te werpen”.

◻ Bonganjalo Goba van Zuid-Afrika legt uit: ’Onze ervaring is die van een volk met in de ene hand de bijbel en in de andere een geweer, belovend een kerk voor God te bouwen als hij ons het land geeft.’

Maar armoede is slechts één van de problemen. Analfabetisme, werkloosheid, honger en ziekte zijn eveneens gevolgen van een slecht sociaal-economisch systeem in veel landen. Bijgevolg vechten de armen en onderdrukten terug.

Maar hoe redeneren bevrijdingstheologen zoals Gutiérrez en Boff over de kwestie met gebruikmaking van de bijbel?

Bevrijdingstheologen en de bijbel

„Bevrijding is een essentieel onderdeel van de bijbel”, verklaart de Zuidkoreaanse katholieke priester Augustine Ham Sei Oeng. Om het zo te kunnen verklaren, „moet de geschiedenis . . . worden herlezen vanuit het standpunt van de armen”, aldus Gutiérrez.

Zo beweren de bevrijdingstheologen dat bepaalde bijbelverslagen, zoals die van „Israëls bevrijding”, politieke daden zijn. „God . . . openbaart zichzelf door middel van . . . ’de armen’ en ’de geringsten’”, zegt Gutiérrez. „Als de kerk trouw wenst te zijn aan . . . God . . ., moet ze zich van onderaf, te midden van de armen van deze wereld, bewust worden van zichzelf.” Aldus redeneren zij dat „Gods liefde voor zijn volk” zich in deze tijd ook „op politieke wijze kan manifesteren”.

Welk verband bestaat er volgens de bevrijdingstheologen tussen de bijbel en de politiek? Leonardo Boff verklaarde tegenover Ontwaakt! dat „de bijbel niet de functie heeft van een boek waaruit men inspiratie kan opdoen voor politieke methoden en politieke alternatieven; de bijbel is veeleer een inspiratiebron bij de speurtocht naar rechtvaardiger menselijke betrekkingen”. Welke resultaten heeft het aandeel van de geestelijkheid in de sociale hervormingen echter opgeleverd?

Geweld leidt vaak tot de dood. Wat niet over het hoofd moet worden gezien, is het feit dat de geestelijken eeuwenlang de vrije hand in de wereldpolitiek hebben gehad. Zij hebben zich geschaard aan de zijde van de koningen der aarde en dictators of de heersende elite die de armen hebben uitgeperst. Als gevolg hiervan hebben velen het leven verloren.

Een „preferente keuze”?

Hedendaagse „bevrijdingsbewegingen” vormen hierop geen uitzondering. Ook deze hebben vele slachtoffers gemaakt. Zo geeft Gustavo Gutiérrez toe: „Vandaag vormen toenemende honger en uitbuiting alsook verbanning en gevangenneming . . ., marteling en de dood . . . de prijs voor het feit dat men in opstand is gekomen tegen onderdrukking door de Staat.”

Geen enkele menselijke theologie kan dus werkelijk het lijden van de mensheid wegnemen. Zolang hebzucht en haat bestaan, zal men blijven hunkeren naar iets beters. Maar hebben de armen een betere keuze?

[Illustratie op blz. 6]

’Het is belangrijk bij degenen te behoren die zich verzetten, die vechten, die geloven en hopen.’ — Gustavo Gutiérrez