Kunnen de bossen worden gered?

„MET vele slagen worden zelfs de hoogste eiken geveld”, schreef de 16de-eeuwse schrijver John Lyly. Deze woorden bleken zeer profetisch voor de Bondsrepubliek Duitsland, waar het aantal zieke Duitse eiken blijft toenemen. Natuurlijk is dit niet de eerste keer dat de bomen zijn aangetast en zijn gestorven. Nochtans hebben de bossen zich eeuwenlang weten te handhaven. Waarom dus de opwinding?

Doorgaans treffen ziekten slechts één specifieke boomsoort. Maar deze keer is elke belangrijke boomsoort in Midden-Europa erbij betrokken. Nooit tevoren heeft bossterfte zich op zo veel plaatsen tegelijk voorgedaan of zich met zo’n grote snelheid verspreid. Nooit tevoren is de omvang van de schade zo groot geweest, omdat werkelijk allerlei bomen getroffen worden, ongeacht of ze op arme of rijke grond stonden, op alkalische of zure grond, op geringe of op grote hoogte.

Bovendien waren de oorzaken voorheen gemakkelijk vast te stellen — een droogte, een insektenplaag, een schimmel. Als verontreinigde lucht van een nabijgelegen fabriek schuld had, was de verantwoordelijke giftige substantie gemakkelijk aan te wijzen. Toen de bosbouwkundigen aan het begin van de jaren ’70 dan ook de eerste tekenen van ziekte opmerkten, weet men deze natuurlijk aan de „normale” oorzaken. Maar toen zagen zij dat de ziekte steeds meer soorten begon aan te tasten: zilversparren, toen fijnsparren en grove dennen, later beuken, eiken, esdoorns en essen. Met schrik zagen zij steeds meer bomen die in hun groei achterbleven, steeds meer bomen met beschadigde wortelstelsels, steeds meer bomen waarvan de bladeren of naalden geel werden en afvielen. Deze en andere tot dan toe onbekende symptomen bewezen dat zij te maken hadden met een nieuw verschijnsel. Wat was de boosdoener die hun bossen doodde? Al gauw hadden zij het gevoel hem gevonden te hebben: zure regen.

De rol van zure regen

Zwaveldioxide en stikstofoxiden worden geproduceerd door elektriciteitscentrales, industriële verwarmingsketels en motorvoertuigen. Zure regen wordt gevormd wanneer deze gassen reageren met waterdamp en verdunde oplossingen vormen van zwavel- en salpeterzuur. Deze giftige substanties kunnen over grote afstanden worden getransporteerd, zelfs tot over de nationale grenzen.

Canada bijvoorbeeld beweert dat de zwavelrijke uitstoot van elektriciteitscentrales in de Verenigde Staten grotendeels verantwoordelijk is voor de zure regen die de Canadese bossen en waterwegen verwoest. In Europa bestaat een overeenkomstige situatie, waarin zure regen, mogelijk afkomstig uit Midden-Europa, verwoestingen heeft aangericht in de meren en rivieren van Scandinavië doordat de regen de zuurgraad verhoogde en de vissen doodde.

Wanneer zure regen in de bodem wordt opgenomen, worden natuurlijke mineralen zoals calcium, kalium en aluminium afgebroken en naar diepere bodemlagen weggevoerd en worden de bomen en planten van vitale voedingsbronnen beroofd. Maar nader onderzoek heeft aangetoond dat dit niet de enige reden is voor de huidige bossterfte. De exacte oorzaak heeft men echter nog niet kunnen aanwijzen.

Het onopgeloste raadsel

Eén meteoroloog gaf toe: „Wij zijn net een stel blinde mannetjes die een olifant betasten.” Ja, een Zweedse bosbouwkundige somde onlangs 167 theorieën op die naar voren zijn gebracht als verklaring van de oorzaak van het probleem.

Wat de reden ook mag zijn, „van elders overgewaaide zwaveldioxide is gedeeltelijk van blaam gezuiverd,” verklaart het Amerikaanse tijdschrift Smithsonian, „tenminste in het Zwarte Woud”. De atmosfeer bevat daar namelijk minder zwaveldioxide dan 15 jaar geleden, en zoals in Smithsonian wordt opgemerkt, is de concentratie „het allerlaagst daar waar de bomen het ziekst zijn”.

Onderzoek schijnt er nu op te duiden dat sporen giftige metalen — die in de atmosfeer terechtkomen door fabrieken die fossiele brandstoffen gebruiken, en door uitlaatgassen van motorvoertuigen — in combinatie met zure regen, de voedingsstoffen verwoesten die nodig zijn om de bomen in het leven te houden. Sommige deskundigen geloven dat wegens de voortschrijdende verzuring van de bodem wellicht spoorelementen worden opgelost en door de wortels worden geabsorbeerd en zo de wateropname van de boom verstikken.

Hans Mohr, docent aan de Universiteit van Freiburg, beweert dat de moeilijkheid schijnt te worden veroorzaakt door stikstof, precies de stof waaraan de planten vaak een tekort hebben. Hij verwijst naar onderzoek waaruit blijkt dat stikstofverbindingen in de atmosfeer in de afgelopen 20 jaar met 50 procent zijn toegenomen. Deze stijging is voornamelijk te wijten aan uitlaatgassen, statische emissie, gas-, olie- en kolengestookte centrale verwarming en ammoniakemissie door de landbouw en afvalverwerking. Bernhard Ulrich van de Universiteit van Göttingen voert aan dat de bomen niet worden verstikt door wat zich in de lucht bevindt, maar worden vergiftigd door wat in de bodem zit. Andere deskundigen wijzen beschuldigend naar de hoeveelheid ozon in de lucht, het dalende grondwaterpeil of een ondoelmatig bosbouwbeleid.

„Een nieuwe richting van onderzoek”, zo merkt het blad Smithsonian op, „beweert dat de schuld niet bij één luchtvervuilende stof ligt, maar veeleer bij een tot nog toe onbekende reactie tussen de stoffen zodat het totale effect groter is dan bij de afzonderlijke delen.” Dit is heel goed mogelijk. Er bestaan bijna 3000 chemische verbindingen die luchtverontreinigers genoemd kunnen worden. Tientallen jaren lang zijn ze in concentratie toegenomen en hebben ze een voortdurende belasting voor de bossen veroorzaakt.

Zolang het ecologische systeem intact en sterk genoeg was om de uitwerking van de vervuiling te weerstaan, ging alles goed. Maar wanneer zich thans ziekteverwekkende oorzaken zoals vorst, droogte en insektenplagen voordoen, blijken de bomen te zwak te zijn om er weerstand aan te bieden.

Klaarblijkelijk zijn er veel factoren betrokken bij het vellen van Duitslands trotse eiken. Vaststellen welke vervuilende stof nu voornamelijk verantwoordelijk is voor hun ondergang, is even moeilijk en zinloos als te zeggen welke van de tien kranen die worden gebruikt voor het vullen van een tank nu dé kraan is die ten slotte de tank doet overlopen.

Wat wordt er momenteel gedaan?

In het besef dat er snel iets moet worden gedaan, wil het ergste voorkomen worden, nemen plaatselijke, provinciale en rijksoverheden hun toevlucht tot „korte-termijnoplossingen om de bomen in stand te houden totdat er een blijvend antwoord kan worden gevonden”, aldus een tijdschrift. Intussen worden er uitgebreide onderzoekingen verricht, onder meer het nemen van infrarode luchtfoto’s van de bossen om vast te stellen hoe groot de schade is en wat er moet worden gedaan.

’Waarom plant men niet gewoon nieuwe bomen ter vervanging van de zieke?’ vraagt u misschien. Maar zo simpel ligt het niet, want pasgeplante bomen beginnen nu reeds dezelfde ziektesymptomen te vertonen als de oudere bomen. Zelfs het gebruik van kunstmest dat het gebrek aan voeding in de bodem moet tegengaan, heeft slechts beperkt succes opgeleverd.

De hoogste prioriteit wordt gegeven aan pogingen om de luchtverontreiniging te verminderen. Beperkende wetten voor de industrie zijn verscherpt, en in de Bondsrepubliek Duitsland hoopt men dat deze regelingen tegen het midden van de jaren ’90 de hoeveelheden zwaveldioxide en stikstofoxide met respectievelijk twee derde en de helft zullen hebben verminderd.

Er zijn royale belastingvoordelen verleend aan personen die bereid waren auto’s te kopen die waren uitgerust met katalytische omzetters die de hoeveelheid verontreinigende uitlaatgassen enorm verminderen. Als een extra lokkertje wordt de loodvrije benzine vaak lager geprijsd dan de brandstof met lood. In Oostenrijk is loodvrije benzine in tegenstelling tot de meeste andere Europese landen overal gemakkelijk te verkrijgen. In Zwitserland werden tegen het einde van 1986 nieuwe, uitstootbeperkende wetten van kracht die tevens zijn bedoeld om de verkoop van auto’s met katalysator te bevorderen.

Deze pogingen worden in het werk gesteld omdat, volgens de directeur van het Bosbouwinstituut aan de Landbouwhogeschool in Wenen, bossterfte slechts kan worden gestuit als het niveau van de luchtverontreiniging kan worden teruggedrongen tot het niveau van de jaren ’50. Maar is dit realistisch wanneer alleen al in Duitsland, waar meer auto’s per vierkante kilometer zijn dan in elke andere natie in de wereld, meer dan 19 maal zo veel auto’s zijn als in 1950?

Tests wijzen uit dat het opleggen van snelheidsbeperkingen de vervuiling door uitlaatgassen aanzienlijk vermindert. Deze suggestie heeft echter hardnekkige tegenstand ondervonden. Maar zelfs in Duitsland, waar haast iedere automobilist zich op een racebaan waant, beginnen sommigen zich te realiseren dat zij ter wille van hun bossen — om niet te spreken van hun levens — het langzamer aan moeten doen. Anderen staan zulke beperkingen natuurlijk om louter zelfzuchtige redenen tegen. Typerend zijn hierbij de autobestuurders die op hun bumper een sticker hebben met „Mijn auto rijdt ook wel zonder bos”.

Een voorname factor voor de oplossing van het probleem is individuele personen en regeringen ervan te overtuigen dat zij moeten samenwerken. Aangezien luchtverontreiniging de nationale grenzen negeert, bestaat er behoefte aan een internationale aanpak. Tot nu toe hebben pogingen om binnen de Europese Gemeenschap een eensluidend programma vorm te geven tot teleurstelling geleid.

Kan er meer worden gedaan?

Veel mensen vinden dat er meer moet worden gedaan. Dit gevoel heeft in Duitsland zelfs geleid tot de oprichting van een nieuwe politieke partij, genaamd de Grünen (de Groenen). Deze partij, die milieubescherming hoog in haar vaandel heeft staan, verwierf tegen het eind van de jaren ’70 plaatselijke en regionale erkenning. Ten slotte kwamen zij in 1983 in het Duitse parlement, waarbij 27 vertegenwoordigers werden gekozen die 5,6 procent van de volksstemmen hadden gekregen.

Een Duits gezegde noemt groen de kleur van de hoop. Maar bieden de Groenen hoop voor de bossen? Ondanks goede bedoelingen en idealistische doeleinden, heeft de partij weinig vooruitgang geboekt. Veel burgers vinden hen in politiek opzicht naïef, simplistische oplossingen biedend voor complexe problemen.

Niettemin doen veel mensen praktische stappen om de luchtverontreiniging te verminderen in de mate waarin dat redelijkerwijs mogelijk is. Zij rijden langzamer, reizen minder, doen mee met carpooling, gebruiken loodvrije benzine en gehoorzamen de door de overheid vastgelegde richtlijnen om vervuiling tegen te gaan. Maar klaarblijkelijk is dit nog niet voldoende.

Het alternatief, drastische beperking van het gebruik van motorvoertuigen, vliegtuigen en fabrieken, zou het probleem van luchtverontreiniging oplossen, maar zeer zeker ook nieuwe problemen scheppen. In werkelijkheid moet de oplossing voor het Waldsterben — en feitelijk voor alle milieuproblemen — ergens anders worden gezocht.

[Inzet op blz. 8]

Een voorname factor voor de oplossing van het probleem is individuele personen en regeringen ervan te overtuigen dat zij moeten samenwerken

[Illustratie op blz. 7]

Geleerden zijn verdeeld over de vraag hoe vervuilende stoffen nu precies de bossen doden