De geheimen van geestesziekten ontsluieren

„De gedachte dat ik geestesziek zou zijn, maakte mij doodsbang!” herinnert Irene zich. „Woorden als ’schizofrenie’ of ’depressiviteit’ kwamen in mijn vocabulaire gewoon niet voor. Aan een geestesziekte lijden was een schandvlek. Het betekende dat je ’gek’ werd of dat je werd ’weggestopt’ in een inrichting! Enkele van mijn vrienden dachten zelfs dat ik door demonen bezeten was!”

WAANZIN, krankzinnigheid. Alleen al de woorden roepen angst op en voorstellingen van gecapitonneerde cellen en dwangbuizen. Maar niet iedere geesteszieke is een tierende woesteling. Evenmin is iedereen met een wat zonderlinge persoonlijkheid of een bepaalde eigenaardigheid een geesteszieke.

Bij elke geestesziekte hoort een groep specifieke symptomen. Manische depressiviteit bijvoorbeeld is een emotionele wip die op en neer gaat tussen buien van uitbundige uitgelatenheid en verschrikkelijke neerslachtigheid. Bij ernstige depressiviteit echter lijdt de patiënt vaak aan „een zware, verlammende en niet aflatende droefheid”.a Bij ziekelijke vrees, zoals fobieën, kunnen slachtoffers vrijwel verlamd zijn door ongegronde angsten.

In dit en het volgende artikel zullen wij echter onze aandacht richten op een stoornis waarin bij uitstek het wezenlijke van de geestesziekte tot uitdrukking komt.

Schizofrenie — de onbegrijpelijkste geestesziekte

Tijdens haar verblijf in het ziekenhuis overkwam het Irene nog verscheidene keren dat zij personen voor anderen aanzag — en dat artsen en verpleegsters omarmd werden als na lange jaren weergevonden verwanten. Zij verbeeldde zich geuren te kunnen ruiken die anderen niet konden waarnemen. Zij raakte ervan overtuigd dat het ziekenhuispersoneel het op haar leven had gemunt! „Op een keer moesten zij mij op mijn bed vastbinden”, geeft zij toe.

De diagnose? Schizofrenie, een ziekte die ten slotte op zijn minst één op elke honderd mensen zal treffen. In de Verenigde Staten alleen al worden jaarlijks meer dan 100.000 nieuwe gevallen geconstateerd.b

Iemand die schizofreen is, heeft geen gespleten persoonlijkheid in de zin van een dubbele of meervoudige persoonlijkheid (een andere, sporadisch voorkomende stoornis) maar een beschadigde persoonlijkheid. Beschouw bijvoorbeeld eens een jonge man genaamd Jerry, door zijn arts beschreven als een ’schoolvoorbeeld’ van schizofrenie. Zijn ogen zijn het ene moment leeg en het volgende moment vol dreigende vijandigheid. Zijn spraak is een onsamenhangende mengeling van vrees („Mensen hebben mij hier opgebeld om mij te elektrokuteren”) en waangedachten („Dat schilderij heeft hoofdpijn”). Innerlijke stemmen jagen hem schrik aan. Zijn hersenen draaien dol.

Schizofrenie veroorzaakt een grote verscheidenheid aan bizarre symptomen: hallucinaties, innerlijke stemmen, verward denken, ongegronde angsten en emoties die niet schijnen te harmoniëren met de werkelijkheid. Waardoor wordt dit veroorzaakt? Nog maar een jaar of tien geleden beschuldigden artsen ouders ervan hun kinderen tot waanzin te drijven. Nu menen sommigen dat het eerder andersom is. Ouders staan aan enorme spanning en druk bloot wanneer een kind schizofreen is.

Daarom zeggen de meeste artsen nu dat ouders ten onrechte de schuld hebben gekregen. Natuurlijk, de bijbel dringt er bij ouders op aan hun kinderen niet te tergen (Kolossenzen 3:21). Maar zelfs als zij dat wel zouden doen, lijkt het onwaarschijnlijk dat dit op zich hun kinderen schizofreen zou maken. Er zijn factoren bij betrokken die geheel buiten de macht van ouders liggen.

Een genetische component

Nick en Herbert (niet hun echte namen) waren een identieke tweeling. Na de geboorte werden zij van elkaar gescheiden en werd Nick opgevoed door liefdevolle pleegouders, Herbert door een onverschillige grootmoeder. Op jonge leeftijd begon in beiden de kiem van krankzinnigheid tot ontwikkeling te komen. Nick stichtte brandjes en stal. Ook Herbert had een voorliefde voor vuur — en voor het kwellen van honden. Volslagen schizofrenie was de volgende fase en beiden belandden ten slotte in een psychiatrische inrichting.

Toeval? Of is schizofrenie een kwestie van erfelijkheid? Er zijn veertien gevallen bekend van gescheiden opgevoede tweelingen bij wie zich bij één schizofrenie ontwikkelde. In negen gevallen trof de ziekte ook de ander. Klaarblijkelijk spelen de genen een rol bij schizofrenie. Vreemd genoeg echter is de kans dat kinderen uit een huwelijk tussen twee schizofrene personen ook schizofreen worden, slechts 46 procent. „Als schizofrenie werkelijk het gevolg was van een dominant gen, zou 75% van de kinderen schizofreen moeten worden”, aldus het boek Schizophrenia: The Epigenetic Puzzle.

Er moet meer bij betrokken zijn dan slechts genen. De schrijvers van Mind, Mood, and Medicine vermoeden: „Het is welbekend dat hetgeen de geest te verwerken krijgt — bijvoorbeeld de angst en spanning van het slagveld — een diepgaande uitwerking kan hebben op de chemische, hormonale en fysiologische processen van het lichaam. Bij psychiatrische aandoeningen kan heel vaak een bepaalde ervaring worden aangewezen als de factor die een kwetsbare persoon ’over de rand heeft geduwd’.” En waar zouden de genen in het beeld passen? De artsen Wender en Klein vervolgen: „Alles in aanmerking genomen denken wij dat genetische factoren iemand kwetsbaar kunnen maken voor bepaalde psychische ervaringen.” Hoewel schizofrenie op zich dus niet erfelijk hoeft te zijn, zou dat met de aanleg ervoor beslist wel het geval kunnen zijn.

Hersenafwijkingen

Schizophrenia Bulletin draagt nog een ander stukje van de puzzel aan: „De beschreven onderzoeksresultaten doen vermoeden dat de hersenen van schizofreniepatiënten vaak afwijkingen vertonen.”

Dr. Arnold Scheibel beweert dat de zenuwcellen in het deel van de hersenen dat hippocampus heet, bij normale patiënten „haast net als soldaatjes” in het gelid staan. Maar in de hersenen van sommige schizofreniepatiënten „liggen de zenuwcellen en hun processen volkomen door elkaar”. Dit zou volgens hem de verklaring kunnen vormen voor de hallucinaties en de zinsbegoochelingen bij schizofrene personen. Andere schizofrenen bleken vergrote hersenholten te hebben. Het meest intrigerende van alles is de ontdekking dat de hersenen van geesteszieken biochemische stoornissen kunnen vertonen! (Zie het volgende artikel.)

Tot dusver heeft men echter geen enkelvoudige hersenafwijking of biochemische stoornis kunnen vinden die bij elke schizofreniepatiënt dezelfde was. Daarom geloven artsen dat er bij schizofrenie wellicht sprake is van „vele psychische stoornissen met een groot aantal verschillende oorzaken” (Schizophrenia: Is There an Answer?) Een langzaam werkend virus, vitaminegebrek, stofwisselingsstoornissen, voedselallergieën — dit zijn slechts een paar van de factoren die naar men zegt in verband staan met schizofrenie.

Maar hoewel de precieze oorzaak en werking van de ziekte de medische wetenschap nog steeds ontgaan, zegt dr. E. Fuller Torrey: „Schizofrenie is een ziekte van de hersenen, daaraan bestaat nu geen twijfel meer. Ze is evenzeer een werkelijke wetenschappelijke en biologische entiteit als suikerziekte, multipele sclerose en kanker.” Ook zijn er aanwijzingen dat depressieziekten al evenzeer verband houden met biologische oorzaken.

Geestesziekten hebben dus hun sfeer van geheimzinnigheid — en hun schandvlek — verloren. De mogelijkheid om de ziekte te behandelen is tastbare realiteit geworden.

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 5]

Een aantal factoren kunnen een rol spelen in het ontstaan van geestesziekten

Erfelijkheid?

Milieu?

Hersenafwijkingen?

Chemische stoornissen?

Voeding?