Carnaval! Een vlucht uit de problemen?
Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië
TWEE persberichten over de carnavalstijd in Brazilië: „Dit zal een geweldig carnaval zijn. Hoe groter de crisis, hoe groter de behoefte van mensen om eens goed te feesten. Naar verluidt heerste er in de laatste dagen van Pompeï een prima stemming.” „Carnaval stelt mensen van alle leeftijden en maatschappelijke niveau’s in staat enkele dagen hun problemen van alledag te vergeten.”
Wie heeft niet van tijd tot tijd de behoefte zich te ontspannen? Met dat doel zoeken duizenden het strand of de bergen op, beoefenen hun favoriete hobby, of lezen gewoon wat lichte lectuur. Maar hoe staat het met carnaval? Biedt het een goede gelegenheid om de problemen van alledag te ontvluchten? Velen bemerken dat alleen al de gedachte aan carnaval hun voeten doet tintelen en hun lichaam doet wiegen op het sambaritme. Is het een onschuldig feest? Wat zijn de vruchten ervan?
In veel landen komt eenmaal per jaar de „carnavalsgeest” boven. De festiviteiten duren gewoonlijk van de zaterdag tot de dinsdag voor Aswoensdag, de eerste dag van de Grote Vasten. In de Verenigde Staten is de populairste carnavalsviering die van New Orleans, die bekendstaat als Mardi Gras (Frans voor „Vette Dinsdag”, aangezien volgens het gebruik al het vet in huis werd opgemaakt voordat de Grote Vasten begon). Carnaval is ook een traditionele viering in veel Europese en Zuidamerikaanse steden: Parijs, Nice, Rome, Venetië, München, Rio de Janeiro, Buenos Aires, om er maar een paar te noemen. Maar, zoals de Delta Larousse encyclopedie (Portugese editie) opmerkt, „die in Rio de Janeiro wordt als de levendigste beschouwd”.
In alle carnavalsvieringen zijn de ingrediënten veel muziek, dansen, maskers, fantastische kostuums, optochten met de meest overdadige praalwagens, en, bovenal, veel „vrijheid”. De woorden van een oud Braziliaans lied luiden: „Ik ga je nu kussen, maar begrijp me niet verkeerd, vandaag is het carnaval.” Op overeenkomstige wijze gaf het tijdschrift Newsweek enkele jaren geleden als commentaar: „In het Rijnland wordt Karnevalfreiheit als een wettig excuus beschouwd voor bijna alles, behalve moord en rijden onder invloed.” En Time berichtte dat „rechters [in München] overspel tijdens Fasching [carnavalstijd] geen grond vinden voor echtscheiding”. Het is een dag om je zorgen te vergeten, om weg te vluchten van je problemen — ja, het is carnaval!
Carnaval in Brazilië
Brazilië werd ontdekt en gekoloniseerd door de Portugezen die, samen met miljoenen Afrikaanse slaven die gedurende 300 jaar van winstgevende slavenhandel waren ingevoerd, hun stempel drukten op de carnavalsviering. De voorliefde van deze Afrikaanse mensen voor ritmische dansen en liederen, gepaard met levendige bewegingen van het lichaam, deed de samba ontstaan, een hoogst aanstekelijke tweekwartsmaat met gesyncopeerde begeleiding, die in staat is om tijdens de enorme straatoptochten in de Braziliaanse steden hele menigten in extase te brengen.
Vooral in Rio de Janeiro zijn alle hotels volgeboekt. Uit alle delen van de wereld zijn de toeristen gekomen om aanwezig te zijn bij de carnavalsviering die haar hoogtepunt vindt in de optocht van de sambagilden. In 1983 bouwde de regering in Rio de Janeiro speciaal voor deze optochten twee grote betonnen tribunes met zitplaatsen voor ongeveer 100.000 mensen. Maar wat is er zo speciaal aan de optocht van de sambagilden?
Een sambagilde is een vereniging of club van mogelijk wel duizenden sambadansers en samba-enthousiastelingen — mannen, vrouwen en kinderen die gewoonlijk in dezelfde stadswijk wonen. Elke gilde heeft zijn carnavalesco, of directeur, die een plan en ontwerp maakt voor de kostuums en de basismuziek die zullen worden gebruikt tijdens de optocht van het gilde. Voorzien van deze informatie zal elke danser vervolgens zijn (of haar) kostuum maken en de basispassen van de dans oefenen.
Maar is het huidige carnaval slechts een onschuldig feest?
„De schaduwzijde van het feest”
Onder deze kop verklaarde het tijdschrift Veja van 14 maart 1984: „Er deden altijd al homoseksuelen aan het carnaval mee, maar wat er ditmaal gebeurde tijdens het Carioca-carnaval [Rio de Janeiro] was een onmiskenbare overname van de activiteiten. Daar werd het grootste volksfeest ter wereld veranderd in iets dat wellicht kan worden betiteld als de grootste homomanifestatie op deze planeet. Met de duidelijke aanmoediging van de sponsors van het amusement, bood Rio de Janeiro een marathon van zo’n 20 carnavalsdansen voor homoseksuelen. Uit de Verenigde Staten kwamen 230 homo’s in een chartervliegtuig dat hen, voor alles in, voor de deur van het festival op het vliegveld Galeão afleverde. . . . Vele dingen veranderden hier, zoals blijkt, en daaronder ook wie nu de sterren van de show waren. In feite werden de homo’s niet alleen openlijk geaccepteerd: Het draaide erop uit dat zij werden bewonderd, en, als resultaat, met immorele bedoelingen aangeklampt.”
Tijdens het carnaval dreigde de federale regering stappen te ondernemen tegen bepaalde televisiestations die, tijdens uitzendingen van carnavalsdansen over het hele land, beelden van „masturbatie, openlijke seks en verschillende vormen van seksuele gemeenschap lieten zien”.
Voor velen hoort bij de „carnavalsgeest” ook dat men tijdens die vier dagen een bijzondere vrijheid geniet om alles te doen wat men de rest van het jaar zou willen doen maar zich vanwege bepaalde morele of sociale beperkingen niet veroorlooft. „Alles mag” tijdens de carnavalsviering, vooral wanneer de alcohol rijkelijk vloeit. In een commentaar hierop verklaarde de krant O Estado de S. Paulo: „Een ander ernstig probleem in carnavalstijd is dronkenschap. Ongetwijfeld is drank, wegens de toenemende maatschappelijke druk, gepaard met de vermoeidheid en ontevredenheid van de moderne mens, nog steeds een goedkope manier om alles te ontvluchten, vooral wanneer men vier dagen vrij heeft. Men moet echter niet vergeten dat alcohol niet alleen een manier is om alles te ontvluchten . . . Onder invloed daarvan worden vele dwaze en domme daden bedreven.”
Betere manieren om „de problemen van zich af te zetten”
Teleurgesteld door wat er met carnaval is gebeurd, zoeken vele voormalige carnavalsvierders — hoewel zij nog steeds graag naar een goede samba luisteren — naar andere manieren om zich te ontspannen en „er eens even uit te zijn”. Op feestdagen of tijdens lange weekends zijn de uitvalswegen van de grote steden vol auto’s die in de richting van strand of bergen rijden. Het jachtige levenstempo in deze geïndustrialiseerde wereld maakt perioden van ontspanning en een verandering van tempo noodzakelijk. Zelfs Jezus Christus, een volmaakt man, voelde de noodzaak om zich terug te trekken en te ontspannen (Markus 6:30-32). Maar kunnen wij ons voorstellen dat Jezus zijn discipelen meenam naar Rome om daar mee te doen aan de viering van de Saturnaliën waarvan de geest leek op die van het hedendaagse carnaval?
Spoedig, nog binnen deze generatie, zal de tijd aanbreken dat men er niet meer „tussenuit” hoeft om zijn problemen te kunnen vergeten. Zulke problemen zullen eenvoudig niet meer bestaan. Het hele jaar door zullen de bewoners van de aarde zich voelen zoals de Israëlieten toen zij, bevrijd van het Babylonische juk, terugkeerden naar hun eigen land. Hierover schreef de profeet Jesaja: „De hele aarde is tot rust gekomen, is vrij van rustverstoring geworden. De mensen zijn vrolijk geworden met vreugdekreten” (Jesaja 14:7). Zulke „vreugdekreten” zullen niet het resultaat zijn van alcohol of losbandig gedrag, maar zullen voortkomen uit louter levensvreugde op een paradijsaarde onder een rechtvaardige regering.
[Kader op blz. 24]
De oorsprong van carnaval
Niemand weet zeker wat de oorsprong is van carnaval. De wortels ervan gaan diep terug in de geschiedenis, en er bestaan dan ook vele gissingen over. De Encyclopædia Britannica verklaart onder het trefwoord „Carnaval”: „De afleiding van het woord is onzeker, hoewel het mogelijkerwijs teruggaat op het Middeleeuws-Latijnse carnem levare of carnelevarium, wat de betekenis heeft van het wegnemen of verwijderen van vlees. Dit stemt overeen met het feit dat carnaval de laatste viering is voor het begin van de sobere, 40 dagen durende Grote Vasten, waarin katholieken in vroeger tijden zich onthielden van het eten van vlees. De historische oorsprong van carnaval is ook in duister gehuld. Het heeft zijn oorsprong mogelijk in een primitieve viering ter ere van het begin van het nieuwe jaar en de wedergeboorte van de natuur, hoewel het ook mogelijk is dat de oorsprong van het carnaval in Italië in verband gebracht kan worden met het heidense feest van de Saturnaliën van het oude Rome.” Een andere mening is dat het woord afstamt van „vleselijk [carne = vlees] genot”. En de Delta Larousse encyclopedie verklaart: „De oorsprong van carnaval heeft men gezocht in de oudste orgiastische vieringen van de mensheid, met inbegrip van de Romeinse Saturnaliën, die van religieuze aard zijn, de viering van de terugkomst van de lente, als symbool van de wedergeboorte van de natuur. Ook is men van de rituele oorsprong van de carnavalsmaskers te weten gekomen dat ze in verband stond met de aanbidding van de doden.”