Een hemelse bezoeker keert terug

De komeet van Halley verkondigt Gods heerlijkheid

VAN al het moois dat God aan zijn met sterren bezaaide hemel heeft geplaatst, is een grote komeet, met zijn staart vorstelijk uitwaaierend langs het zwerk, wel het luisterrijkste genoemd. Er leven thans nog maar weinig mensen die zich het schouwspel herinneren van de komeet van Halley in 1910, maar sedertdien hebben drie generaties over zijn roem gehoord en hebben velen gehoopt dat zij zijn terugkeer zouden mogen beleven.

Thans, 75 jaar later, is de komeet van Halley opnieuw onderweg om zich aan zijn afspraak te houden. Astronomen hebben hem al gesignaleerd. Zij hebben hem voor het eerst geïdentificeerd op een foto die drie jaar geleden met de reusachtige telescoop op Mount Palomar werd genomen. Zij zullen hem nauwlettend in het oog houden tot hij zo dichtbij komt dat wij allen hem kunnen zien.

De komeet van Halley zal ditmaal heel anders worden verwelkomd dan bij zijn vorige bezoeken. Technische vorderingen waarvan in 1910 zelfs nog niet gedroomd werd, maken het mogelijk camera’s en instrumenten de ruimte in te sturen om Halley tegemoet te gaan. Reeds vorig jaar december werden er twee Russische ruimtevaartuigen gelanceerd, en in juli werden er nog eens twee, één Europese en één Japanse, in banen om de aarde gebracht die het pad van Halley volgend jaar april zullen kruisen. Op deze wijze hoopt de wetenschap dit spectaculaire maar nog grotendeels onbegrepen hemelwonder beter te leren kennen.

Men heeft echter al gewaarschuwd dat wij ditmaal niet mogen rekenen op het schitterende vertoon dat de komeet in 1910 ten beste heeft gegeven. Sommige astronomen zeggen zelfs dat deze verschijning wellicht de teleurstellendste in 2000 jaar zal zijn. Waarom kan dat per keer zo verschillen? Dat hangt er hoofdzakelijk van af waar de aarde zich in haar baan bevindt als de komeet langskomt. Hoe dichter wij bij de komeet zijn, des te beter kunnen wij hem natuurlijk zien. En hoe groter de hoek tussen de komeet en de zon is, des te langer zal hij aan de nachtelijke hemel staan. Nu treft het zo dat op 9 februari 1986, wanneer de komeet de zon het dichtst nadert — perihelium heet deze positie — en op het hoogtepunt van zijn voorstelling is, de aarde zich vrijwel exact aan de andere kant van de zon zal bevinden. Dat betekent dat wij gescheiden zullen zijn door de maximale afstand, 240.000.000 km, terwijl de komeet zich pal achter de zon bevindt! Dat is de slechtst denkbare opstelling.

Maar de komeet zal enkele maanden binnen de baan van de aarde blijven en ons zowel vóór als na het perihelium op kortere afstand passeren. Op de heenweg zal de komeet in een gunstige positie verkeren voor degenen die op het noordelijk halfrond wonen, maar dan zal hij niet erg helder zijn. Bij zijn vertrek zal hij helderder zijn en dichter langs de aarde passeren. Dan zal hij hoog aan de zuidelijke hemel staan, maar in niet zo’n gunstige positie voor noordelijke waarnemers.

Waarom is de komeet van Halley de beroemdste?

Is dit niet gewoon een van de vele kometen die het uitspansel door de jaren heen hebben gesierd? Kometen zijn helemaal niet iets zeldzaams. Gewoonlijk zijn er op elk willekeurig moment wel één of twee aan het firmament, en soms ziet men er in een jaar wel een dozijn of meer. Maar de meeste daarvan zijn ver weg, alleen maar te zien met behulp van een telescoop, en lijken vage, ietwat nevelige sterren. Slechts af en toe komt er een dicht genoeg bij om met het blote oog te worden gezien. En zelden verschijnt er een echt spectaculaire komeet met een lange, doorzichtige, sierlijk langs het hemelruim gespreide staart. In de negentiende eeuw zijn er zes van dat soort kometen geweest die Halley in luister naar de kroon staken of zelfs overtroffen.

Maar toch — als de gemiddelde mens het woord „komeet” hoort, denkt hij onmiddellijk aan de naam Halley. Waarom? De komeet van Halley die in 1910 verscheen, was werkelijk de mooiste van deze eeuw. Er zijn sedertdien wel een paar heldere kometen geweest, maar niet één daarvan heeft de pracht van Halley geëvenaard.

Maar afgezien van zijn schitterende schoonheid is zijn unieke aanspraak op roem hierin gelegen, dat hij de eerste planeet was waarvan men ontdekte dat hij geregeld langskwam, volgens een regelmatig schema. Edmond Halley, een Engelse astronoom, was de gelukkige die deze verrassende ontdekking deed. Halley (zijn naam rijmt min of meer op Nellie, niet op Nelie) was een collega van Isaac Newton, en hij maakte gebruik van Newtons nieuwe theorieën over de gravitatie en van elliptische planetenbanen om de banen van eerder waargenomen kometen te berekenen. Halley merkte op dat de banen van twee historische kometen, uit de jaren 1531 en 1607, en van een derde die hijzelf in 1682 had gezien, vrijwel identiek waren. Was dit slechts toeval? Nee, giste hij, het was telkens dezelfde komeet, die iedere driekwart eeuw terugkeerde. Hij voorspelde dat de komeet omstreeks het jaar 1758 opnieuw te zien zou zijn.

Halley heeft hem niet meer kunnen zien — hij stierf in 1742 op 86-jarige leeftijd — maar geheel overeenkomstig zijn voorspelling verscheen de komeet in 1758 op het wereldtoneel. Hij werd het eerst opgemerkt in december 1758, door een Duitse boer, en bereikte in maart 1759 zijn perihelium. Prompt kreeg hij de naam komeet van Halley en zo kent men hem tot op de huidige dag.

Op deze wijze werd vastgesteld dat de komeet van Halley een bonafide lid van het zonnestelsel is. Zou het mogelijk zijn hem te identificeren met andere kometen die in vroeger tijden gezien waren? Een zo opvallend verschijnsel zou bij eerdere bezoeken beslist niet onopgemerkt zijn gebleven. Halley zelf merkte op dat de komeet van 1456 dezelfde geweest moest zijn. Geleerden gingen graven in historische verslagen en ontdekten dat de komeet bij 23 eerdere achtereenvolgende omlopen telkens was waargenomen, helemaal teruggaande tot het jaar 240 v.G.T., toen Chinese astronomen er melding van maakten. Zijn aanstaande verschijning zal dus de dertigste zijn in een ononderbroken reeks waarnemingen, om de 75 tot 78 jaar, over een periode van ruim tweeduizend jaar.

Een zwerver in het zonnestelsel

De komeet van Halley beschrijft een hoge baan, die niet rond is maar de vorm heeft van een lange, smalle ellips. Deze is zo groot dat ze de banen van alle planeten van Venus tot Neptunus kruist. Bij het perihelium is ze slechts 87.000.000 km van de zon verwijderd, maar op het verste punt is ze er meer dan 5 miljard km vandaan.

Ongeveer op de afstand van Jupiter komt de komeet binnen het bereik van telescopen, en wanneer hij de baan van Mars heeft gekruist, wordt hij zichtbaar voor het blote oog. Omstreeks die tijd begint de staart zich te vormen. Deze wordt groter naarmate de komeet de zon nadert en wijst ten gevolge van de zonnewind en de stralingsdruk altijd van de zon af.

Tips voor kometenkijkers

Wanneer kunt u verwachten de komeet te zien, en waar moet u hem zoeken? Of u hem kunt zien en hoe helder hij zal zijn, hangt van veel factoren af. Kijk vóór het ochtendgloren of nadat de avondschemering is vervaagd, wanneer hij niet te dicht bij de zon verschijnt. De duisternis van de hemel is een belangrijke factor. Heldere stadslichten zullen het gezicht bederven. Kunt u, waar u woont, op een heldere nacht duidelijk de Melkweg zien? Zo niet, zoek dan een plek waar dit wel het geval is, als u de komeet op zijn best wilt zien.

Helder maanlicht is krachtiger dan het bleke licht van de komeet. Hij zal het beste te zien zijn als de maan onder de horizon is of in een fase in de buurt van nieuwe maan verkeert. Ook dient de komeet hoog genoeg aan de hemel te staan om niet achter nevel en stof schuil te gaan. Hoe hoog hij staat, hangt ervan af op welke breedte u zich bevindt, ten noorden of ten zuiden van de evenaar. En ten slotte: wat voor weer zal het zijn? Een bewolkte hemel zal uw fraaiste plannen in de war sturen.

Alles in aanmerking genomen, wanneer kunt u het beste kijken? De komeet zal in december voor het blote oog waarneembaar worden. Hij zal op het noordelijk halfrond het gemakkelijkst te zien zijn. Hij zal aan de avondhemel staan, hoog in het zuidwesten. Nadat op 1 december de volle maan het uitspansel niet meer verlicht, zal de hemel twee weken lang donker zijn. Verwacht in dit stadium geen schitterende vertoning. Zoek naar een zwak, nevelig licht dat zich avond aan avond naar het westen beweegt.

Omstreeks eind december zal de volle maan wéér uit de weg zijn. Tegen die tijd zal de komeet helderder zijn en moet de staart te zien zijn, maar hij zal zich dichter bij de westelijke horizon bewegen. In het laatst van januari zal hij versmelten met de avondschemering en uit het oog verloren worden op zijn weg naar zijn ontmoeting met de zon.

Bezit u een verrekijker?

Met een verrekijker zult u de komeet veel beter kunnen zien en er een veel betere indruk van krijgen, vooral in de fase dat hij naar ons toe komt. Een leek heeft aan zo’n kijker meer dan aan een telescoop, omdat men er een groter gezichtsveld mee heeft. Met een verrekijker kunt u de komeet misschien ontwaren voordat hij voor het blote oog zichtbaar wordt. Natuurlijk moet u wel weten waar u moet kijken. Een goede kans om hem te vinden, maakt u van 15 tot 17 november, wanneer hij even ten zuiden van de beroemde Plejaden passeert.a Hij zal het dichtst bij zijn op de 16de, dicht genoeg om hem samen met de Plejaden in het blikveld van de verrekijker te krijgen. Zoek naar een nevelige ster en bepaal de positie ervan tussen andere sterren in de omgeving. Kijk dan na een uur of twee nog eens om te zien of de ster zich in westelijke richting heeft verplaatst. Als dat het geval is, weet u dat u de langverwachte komeet van Halley ziet.

Naar verwachting bereikt de komeet van Halley, na het perihelium, zijn grootste lengte en helderheid begin april. Daarvoor, in maart, kan men hem vóór het aanbreken van de dageraad met de staart omhoog aan de hemel zien opkomen. Voor kijkers in noordelijke landen, Japan, de Verenigde Staten en Europa, zal hij teleurstellend laag aan de zuidelijke hemel staan. Maar waarnemers in Zuid-Amerika, zuidelijk Afrika en Australië zullen hem prachtig kunnen zien. Halley moet in de eerste week van april op zijn best zijn, hoog aan de hemel, met zijn staart recht boven ons. De maan is dan in het laatste kwartier, en terwijl haar sikkel afneemt tot de nieuwe maan op 9 april, zal de steeds donkerder hemel de beste achtergrond vormen om van alle schitterende pracht van onze hemelse bezoeker te genieten.

Waarom gedraagt een komeet zich zoals hij doet?

De belangstelling die door deze voorstelling aan de hemel wordt gewekt, zal natuurlijk aanleiding geven tot tal van vragen over dit geheimzinnige object, dat zo anders is dan de sterren en de planeten. Wat is een komeet? Waar komt hij vandaan? Hoe ziet hij er van dichtbij uit? Waaruit bestaat zijn staart? Waarom ondergaat hij zulke opmerkelijke veranderingen als hij in de buurt van de zon komt en zich er vervolgens weer van verwijdert?

Deze vragen hebben de astronomen generaties lang beziggehouden, maar zelfs nu nog blijven de antwoorden hoogst onzeker en speculatief. Als een komeet dicht genoeg in onze buurt komt om te mogen hopen dat wij door een telescoop enige aspecten gedetailleerd kunnen waarnemen, sluiert hij zijn kern (de „kop”) in een wazige wolk („coma”), zodat het enige wat wij zien een donzige nevelbal is. Wanneer het licht van de coma in een spectroscoop wordt geanalyseerd, vertelt het ons iets over de stoffen waaruit ze bestaat: waterdamp, ammoniak, methaan en cyaan. Ook komen er atomen van gewone metalen aan het licht: ijzer, nikkel, mangaan, calcium, magnesium, natrium, enzovoort. Deze alle worden door de straling van de zon uit de coma gedreven en vormen dan de staart. De staart licht, net als de coma, op door fluorescentie en de weerkaatsing van het zonlicht.

Kometen hebben een reusachtige omvang. Dikwijls is de coma groter dan de planeten, soms zelfs zo groot als de zon. De staart van een komeet is tientallen miljoenen kilometers lang; er zijn er geweest die meer dan 160 miljoen kilometer lang waren, lang genoeg om van de aarde tot de zon te reiken. In vergelijking daarmee is echter de massieve kern maar klein, vermoedelijk niet meer dan enkele kilometers in doorsnede.

In overeenstemming met de kleine kern is de massa van de gehele komeet vele miljarden malen minder dicht dan die van de aarde. De dichtheid van de staart van een zo grote komeet dat hij de hemel lijkt te vullen, is zo gering dat de sterren er dwars doorheen schijnen. Hij is ijler dan het beste vacuüm dat een mens kan maken. Deze wetenschap heeft een eind gemaakt aan de vroeger bestaande vrees dat het rampzalig zou zijn als de aarde door de staart van een komeet zou gaan. Die vrees greep om zich heen toen de komeet van Halley hier de vorige keer was. Mensen raakten in paniek bij de gedachte dat de gassen in de staart de atmosfeer zouden vergiftigen en probeerden zich ertegen te beschermen vóór de fatale datum, 18 mei 1910. Maar de staart van de komeet streek vlak over de aarde zonder ook maar de geringste waarneembare uitwerking.

Geboorte en dood van kometen

Vroeger dacht men dat kometen eenmalige bezoekers uit de interstellaire ruimte waren waarvan er dan af en toe een dicht genoeg langs een grote planeet zoals Jupiter passeerde om in een gesloten elliptische baan binnen ons zonnestelsel te worden getrokken. Recenter wetenschappelijk onderzoek schijnt er echter op te wijzen dat kometen door de gravitatie aan de zon gebonden zijn, net zoals andere leden van het zonnestelsel. Soms worden kometen in een hyperbolische, of open, baan geslingerd, en dan verlaten ze het zonnestelsel voor eeuwig.

De tegenwoordig gangbare theorie over kometen beschrijft de kern als een „vuile sneeuwbal”, bestaande uit bevroren water, methaan en ammoniak, vermengd met vaste deeltjes die metaalelementen bevatten. Wanneer de komeet de zon nadert, vervluchtigt hij, zodat er dampen ontstaan en stofdeeltjes uitgestoten worden, die de wolkachtige coma vormen. Dichter bij de zon worden de dampen en stofdeeltjes van de coma weggeblazen door een zonnewind van deeltjes en door zonnestraling, waardoor de staart ontstaat.

Bij de aanstaande verschijning van Halley hopen de astronomen te weten te komen hoe dicht deze visie de waarheid benadert. Door ruimtesondes langszij de komeet te sturen, zullen zij van dichtbij foto’s kunnen maken en metingen verrichten. Zo verwachten zij enkele van de mysteries rond de kometen op te helderen.

Kometen zijn niet eeuwig van duur. Men kan zich er zelfs niet op verlaten om de tijd te meten. De omloop van een komeet is aan veranderingen onderhevig ten gevolge van de herhaaldelijk optredende aantrekkingskracht van planeten in de buurt van zijn baan. Wanneer hij er te dichtbij komt, kan hij zelfs permanent uit het zonnestelsel worden geslingerd, zoals men dat opzettelijk bewerkstelligd heeft met de Voyager ruimtevaartuigen. Ook lijdt een periodiek verschijnende komeet aan veroudering. Iedere keer dat hij de zon passeert, besteedt hij een deel van zijn massa aan het vormen van een coma en staart. Sommige kometen met een korte omloopstijd zijn, na zich herhaaldelijk vertoond te hebben, verdwenen met achterlating van niets dan een meteorenregen. De komeet van Halley is zo groot dat hij zijn baan al tientallen keren heeft voltooid zonder noemenswaard aan luister te hebben ingeboet, maar op de lange duur moet hij aan zijn eind komen.

Kometen prijzen hun Schepper

Wanneer u de komeet van Halley ziet, denk dan eens aan de negentiende Psalm in de bijbel. Deze komeet is beslist een van de wonderen van de hemelen, die zelfs in hun zwijgende pracht, zonder taal of woorden, Gods heerlijkheid verkondigen.

[Voetnoten]

[Diagrammen op blz. 15]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

De elliptische baan van de komeet van Halley

Baan van Neptunus

Baan van Uranus

Baan van Saturnus

[Diagram]

De witte rechthoek geeft het vanaf de aarde zichtbare gedeelte van de komeetbaan aan

Baan van Jupiter

Baan van Mars

Baan van de aarde

Zon

Perihelium