Luther — Een nieuwe verenigende kracht?

Normaal gesproken zou men verwachten dat de 1950ste verjaardag van een hoogst belangrijke gebeurtenis meer aandacht zou krijgen dan de 500ste verjaardag van een andere gebeurtenis van minder belang. Toch is in 1983 de 1950ste verjaardag van de dood van Jezus Christus, de grondlegger van het christendom, aan de christenheid vrijwel onopgemerkt voorbijgegaan. Dat was echter niet het geval met de 500ste verjaardag van de geboorte van iemand die beleed een volgeling van hem te zijn, Maarten Luther. Deze laatste verjaardag heeft vooral in de landen waar de 70 miljoen lutheranen wonen, grote koppen in de kranten opgeleverd. Tijdens het Lutherjaar zijn er veel herdenkingen, conferenties en exposities gehouden, waarvan er een zelfs meer dan 600 schilderijen, beeldhouwwerken, tekeningen en documenten ten toon te stellen had.

LUTHERS invloed op de Duitse cultuur is ontegenzeglijk groot, hoewel ze vermoedelijk minder bekend is — althans buiten Duitsland — dan de invloed die hij op de geschiedenis van de religie heeft gehad. Zijn invloed op de Duits-sprekende wereld is vermoedelijk veel groter dan die van enig ander mens met uitzondering van Jezus Christus. De Oostberlijnse Neue Berliner Illustrierte beweert bijvoorbeeld dat „Luthers vertaling van de bijbel een revolutie heeft teweeggebracht in het intellectuele leven van Europa, generaties heeft gevormd en hun overwegingen en beslissingen heeft bestuurd”.

Uit de veelheid van de destijds bestaande dialecten heeft Luther als het ware het algemeen aanvaarde Duits gecreëerd dat thans gesproken wordt. Ook heeft hij een belangrijke bijdrage geleverd tot de stichting van wat later openbare gymnasia werden. Hij heeft enorm veel bijgedragen tot de zaak van de verenigde Duitse staat die later ontstond. Maar globaal genomen werden deze culturele bijdragen overschaduwd door zijn religieuze activiteiten, die leidden tot een religieuze afscheiding die tot op de dag van vandaag nog bestaat.

Opnieuw een verenigende kracht

Maar recente pogingen om de schijnwerpers te richten op Luthers culturele bijdragen hebben hem opnieuw tot een symbool van eenheid gemaakt. Zowel in de Bondsrepubliek Duitsland als in de Duitse Democratische Republiek (DDR)a is het Lutherjaar gevierd. De in de DDR verschenen paperback Martin Luther und seine Zeit (Maarten Luther en zijn tijd) spreekt over hem als „een van de grote persoonlijkheden van wereldfaam” die een blijvende indruk op Duitsland en Europa hebben nagelaten. Er staat: „Wegens [Luthers] bijzondere betekenis voor zowel de Duitse als de wereldgeschiedenis en omdat de meeste plaatsen waar Maarten Luther heeft gewerkt, binnen het grondgebied van de Duitse Democratische Republiek liggen, rust op de DDR een speciale verplichting om voort te bouwen op Luthers nalatenschap en Maarten Luther ter gelegenheid van zijn 500ste geboortedag te eren.”

Hoewel de Bondsrepubliek Duitsland en de Duitse Democratische Republiek politiek verdeeld zijn, hebben de feestelijkheden van het Lutherjaar hen herinnerd aan hun gemeenschappelijke erfenis en de bijdragen die Luther daartoe heeft geleverd. Ook de president van de Bondsrepubliek, Karl Carstens, heeft hier gewag van gemaakt. In een rede tijdens de opening van de hierboven genoemde tentoonstelling in Neurenberg zei hij dat Luther niet langer een „symbool van verdeeldheid” was. „Luther is een symbool van eenheid van heel Duitsland geworden”, zei hij zelfs. „Wij allen zijn Luthers erfgenamen.”

Maar ook al maakte men Luther tot een symbool van politieke eenheid, hoe stond het nu met de religieuze verdeeldheid die hij tot stand had helpen brengen? Ging men daar eenvoudig aan voorbij? Blijkens de volgende persberichten niet:

„Het jubileumjaar heeft geen nieuwe kloof tussen lutheranen en katholieken opengereten. Integendeel: culturele gebeurtenissen, gesprekken en literatuur hebben, voor zover wij hebben kunnen vaststellen, oecumenische vruchten voortgebracht.” — Nürnberger Nachrichten.

„Waarlijk, Luther, die als hervormer het christendom heeft doen scheuren, is dezer dagen een sleutel tot haar hereniging geworden.” — Time.

Om deze onverwachte ontwikkeling te begrijpen, moeten wij in het kort beschouwen hoe Luther die verdeeldheid dan wel heeft teweeggebracht.

Luther — een verdeeldheid brengende kracht

Maarten Luther was een Augustijner monnik en katholiek priester. Als jonge man begon hij al vraagtekens te zetten bij bepaalde katholieke leerstukken. Ook oefende hij kritiek op wat hij beschouwde als kerkelijke wandaden en misstanden. De schandalige verkoop van aflaten door de aartsbisschop van Mainz bijvoorbeeld wekte in het bijzonder zijn woede. Als de Katholieke Kerk onmiddellijk op deze kritiek was ingegaan en misschien bepaalde hervormingen had aangebracht, zou de Reformatie wellicht nooit hebben plaatsgevonden.

Luther werd echter door de gebeurtenissen steeds sterker in het verzet gedreven. Op 31 oktober 1517 (volgens de traditie althans) spijkerde hij aan de deur van de kerk te Wittenberg 95 stellingen waarin hij verkeerde leerstellingen van de kerk aan de kaak stelde. Vervolgens publiceerde hij in 1520 de pamfletten „Aan de Duitse adel”, „Van de Babylonische gevangenschap der Kerk” en „Over de vrijheid van de Christenmens”. De toon van kritiek hierin werd steeds sterker. Luther werd door een pauselijke bul met excommunicatie bedreigd. Op 10 december 1520 stak hij uit verzet deze pauselijke bul in brand. Op de Rijksdag te Worms in 1521 weigerde hij zijn geschriften te herroepen, waarna hij in het hele Heilige Roomse Rijk vogelvrij werd verklaard en gedwongen werd zich schuil te houden. Terwijl vrienden hem beschermden, vond hij de tijd om zijn vertaling van het „Nieuwe Testament” te voltooien. Dat was in de herfst van 1522. In 1534 voltooide hij de vertaling van het „Oude Testament” en hiermee kwam voor het eerst de gehele bijbel in het Duits beschikbaar. De katholieke hiërarchie, met haar geschiedenis van verzet tegen bijbelvertalingen in de landstaal, was hier bepaald niet blij mee. Nu kwam het tot een volledige breuk tussen katholieken en lutheranen.

Voordat iemand als Luther ooit als een verenigende kracht kon worden beschouwd, zouden de standpunten zich danig moeten wijzigen. Die veranderingen hebben zich nu voorgedaan.

Een ommekeer

Volgens de Rheinische Post „heeft de katholieke kijk op Luther . . . een verbazingwekkende verandering ondergaan. Voor de rooms-katholieken is de Hervormer opgewaardeerd van een vervloekte ketter tot een vader in het geloof”. Kardinaal Höffner van Keulen voegde hier tijdens een toespraak bij een lutherse jubileumplechtigheid te Worms aan toe dat de protestantse en de katholieke zienswijzen met betrekking tot Luther niet langer gebruikt konden worden om een wig tussen hen te drijven.

Al in 1967 merkte de protestantse theoloog Walther von Loewenich op: „Er bestaat onder de Duitse katholieke theologen een groeiende genegenheid voor Luther, waarvan de lutheranen nog iets kunnen leren.” En nu heeft in een brief aan de Nederlandse kardinaal Willebrands zelfs de paus zijn stem aan dit koor toegevoegd, door te gewagen van Luthers „diepe religiositeit”. Deze en andere verzoenende opmerkingen over Luther in de brief van de paus hebben kranten in Rome ertoe gebracht deze brief te bejubelen als een „historisch keerpunt in de verhouding tussen katholieken en protestanten”.

Ook zondag 11 december 1983 bracht iets nieuws. Nog nooit eerder in de geschiedenis had een paus een preek gehouden voor een lutherse gemeente in de lutherse kerk van Rome. „Wij hunkeren naar eenheid, en wij werken aan eenheid”, sprak hij in het Duits tot zijn gehoor. „In het jaar waarin de geboorte van Maarten Luther, nu vijf eeuwen geleden, wordt herdacht, geloven wij dat wij in de verte de dageraad van een ophanden zijnde hereniging kunnen ontwaren.”

Zal religieuze eenheid tot stand worden gebracht?

„Of het verschijnen van de paus in [de lutherse kerk] van Rome beschouwd kan worden als een mijlpaal in de oecumenische beweging, of dat dit historische gebaar niet meer zal blijken dan dat — een gebaar — wie van ons zou dat op dit moment kunnen beoordelen?” Dat was de vraag die werd opgeworpen door de Süddeutsche Zeitung uit München.

Ongeacht of dit nu een mijlpaal op de weg naar hereniging zal blijken of niet, er dient zich nog een belangrijke vraag aan: Vanwaar deze plotselinge en onverwachte bereidheid tot hereniging?

Daarbij spelen ongetwijfeld verschillende factoren een rol — de algemene teruggang in religieuze belangstelling en het verlies van religieuze autoriteit en invloed bijvoorbeeld. Zowel het katholicisme als het protestantisme bevindt zich in een crisis. De antikerkelijke en antireligieuze gevoelens nemen toe. De georganiseerde religie schijnt uiteen te vallen. De secularisatie is in opmars. Hereniging wordt gezien als een middel om het tij te keren.

Volgens persberichten gelooft George Lindbeck, ondervoorzitter van een internationale luthers/katholieke commissie, dat zonder Luther en zijn Hervorming de „religie in de daaropvolgende 400 tot 500 jaar een veel minder belangrijke rol gespeeld zou hebben. En aangezien de religie van de middeleeuwen uiteen dreigde te vallen, zou de secularisatie ongehinderd veld hebben gewonnen”. Dit is een fascinerende veronderstelling, want het betekent dat dezelfde Luther die destijds gezorgd heeft voor de continuïteit van de georganiseerde religie door als verdeeldheid brengende kracht op te treden, nu wordt aangegrepen om als verenigende kracht te dienen.

Deze zienswijze is vooral interessant voor christenen die op de hoogte zijn van de bijbelse profetieën waarin de vernietiging wordt voorzegd van de georganiseerde valse religie, voorgesteld onder het symbool van Babylon de Grote. (Zie Openbaring hoofdstuk 17 en 18.) Deze vernietiging zal volgens de profetie plaatsvinden in een periode van de menselijke geschiedenis die niet vóór 1914 kon beginnen, en zeker niet in Luthers dagen. Luthers Hervorming heeft er dus toe bijgedragen de georganiseerde religie „in het zadel” te houden tot Gods bestemde tijd om ertegen op te treden.

Ware christelijke eenheid

Christelijke eenheid is gewenst, en de bijbel moedigt ons aan daaraan vast te houden. „Nu vermaan ik u, broeders, bij de naam van onze Heer Jezus Christus, dat gij allen in overeenstemming met elkaar spreekt en dat er geen verdeeldheid onder u is, maar dat gij nauw verenigd zijt in dezelfde geest en in dezelfde gedachtengang.” — 1 Korinthiërs 1:10.

Er is echter pas sprake van werkelijke eenheid indien ze gebaseerd is op het deugdelijke fundament van de waarheid, niet op opportunistische compromissen. De ware christelijke eenheid vereist dat men de schriftuurlijke raad opvolgt die Paulus aan de christenen te Filippi gaf: „Wordt eendrachtig navolgers van mij, broeders, en houdt hen voor ogen die wandelen op een wijze welke overeenkomt met het voorbeeld dat gij in ons hebt.” — Filippenzen 3:17.

Kan gezegd worden dat de Katholieke Kerk in deze tijd ’wandelt op een wijze welke overeenkomt met het voorbeeld’ dat wij in Paulus en in de andere vroege christenen vinden? Volgt de kerk hen na in leer, in gedrag, in het stellen van prioriteiten in het leven? En hoe staat het met de Lutherse Kerken? Iedere katholiek en iedere lutheraan is beslist aan zichzelf verplicht te onderzoeken in hoeverre zijn kerk feitelijk aan deze maatstaven voldoet.

Het lijdt geen twijfel dat wereldomvattende eenheid tot stand zal komen. De bijbelse profetieën beloven deze eenheid, zowel van regering als van religie. Eenheid van regering zal tot stand worden gebracht wanneer het huidige politieke stelsel vervangen wordt door Gods hemelse regering, de regering waarom Christus zijn volgelingen leerde bidden: „Uw koninkrijk kome. Uw wil geschiede, gelijk in de hemel, alzo ook op aarde” (Matthéüs 6:10). Deze regering zal „nooit te gronde . . . worden gericht”, belooft Daniël 2:44. Onder Christus’ heerschappij zal dit Koninkrijk veeleer „al deze [andere] koninkrijken [of regeringen] verbrijzelen en er een eind aan maken, en zelf zal het tot onbepaalde tijden blijven bestaan”. Onder dit Koninkrijk zal de hele mensheid, door middel van Christus, verenigd worden in de aanbidding van de enige ware God.

De grondslag voor eenheid van regering en religie werd dus gelegd bij de dood van Christus, waarvan het 1950-jarig jubileum op dinsdag 29 maart 1983 is gevierd. De viering van de 500ste geboortedag van Maarten Luther daarentegen houdt, hoewel er tijdelijk enige belangstelling voor is gewekt, geen blijvende belofte in voor een wereldomvattende eenheid van regering of van religie.

Verdiep u nader in de werkelijk verenigende kracht in deze tijd — Gods koninkrijk. De uitgevers van dit tijdschrift zullen u op verzoek graag van nadere informatie voorzien. Desgewenst kunt u er een van Jehovah’s Getuigen om vragen.

[Voetnoten]

[Kaart/Illustratie op blz. 14]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

Het Lutherjaar heeft ertoe bijgedragen Luther tot een symbool van politieke eenheid voor heel Duitsland te maken

BONDSREPUBLIEK DUITSLAND

DUITSE DEMOCRATISCHE REPUBLIEK