Insekten — vrienden of vijanden?
Door Ontwaakt!-correspondent in Peru
ZICH niet bewust van de in de kamer heersende tropische hitte en vochtigheid, luisterde het publiek met onverdeelde aandacht naar de spreker. Plotseling vloog een indringer met enorme iriserend blauwgroene vleugels door een raam naar binnen! Tot hevige schrik van een van de toehoorsters, een Noordamerikaanse en niet vertrouwd met de plaatselijke insekten, kwam hij op haar af!
Haar eerste reactie was haar notitieblok naar hem toe te slingeren. Toen dit zijn interesse voor haar niet deed verflauwen, klampte zij haar echtgenoot aan om hulp. De situatie werd weer normaal toen bleek dat de indringer een grote, doch ongevaarlijke sprinkhaan was.
Hoe zou u hebben gereageerd? Insekten kunnen inderdaad bij sommige mensen de meest opgewonden reacties teweegbrengen. Maar is een dergelijke reactie altijd gerechtvaardigd? Of anders gezegd: Zijn insekten vrienden of vijanden? ’Insekten zijn zulke akelige beesten!’ zegt u misschien. ’Ze bijten. Ze steken. Ze bederven een picknick. We kunnen ze missen als kiespijn!’
Toch spelen deze kleine schepseltjes een uiterst belangrijke rol in het leven hier op aarde. Misschien wordt de angst van velen wel minder als zij de insektenwereld wat beter leren kennen.
De grootste familie op aarde
Er zijn bijna een miljoen beschreven insektensoorten reeds door de mens geclassificeerd — meer soorten dan alle andere dieren bij elkaar. Dat betekent dat als u elke dag de naam van honderd soorten uit uw hoofd zou leren, het u meer dan 27 jaar zou kosten om de namen te leren van alle bekende soorten! Maar sommige deskundigen wijzen erop dat er nog miljoenen onbekende insektensoorten zijn.
Strikt genomen is niet elk klein, kruipend schepseltje een insekt. Hoe kunt u een insekt herkennen? Het is heel eenvoudig. Zijn lichaam is onderverdeeld in drie delen (kop, borststuk en achterlijf). Hij heeft één stel antennes. Tel nu de pootjes eens. Als het er zes zijn, is het een insekt. Als het er meer of minder dan zes zijn, is het geen insekt. Spinnen bijvoorbeeld die vier paar looppoten hebben, zijn strikt genomen geen insekten, maar behoren tot een aparte klasse, de spinachtigen.
Op welke wijze leveren de insekten hun bijdrage aan het netwerk van het leven hier op aarde? De mens is reeds gaan beseffen welke rol insekten zoals bijen en vlinders spelen bij de bestuiving van planten. En mieren? Wel, deze kleine insekten verplaatsen op een stuk grond van slechts 0,4 ha jaarlijks tonnen aarde die wordt belucht en rul gemaakt! Kakkerlakken en torren voeden zich met rottend materiaal; hun uitwerpselen verrijken vervolgens de bodem. Een aantal insekten dient de mens tot voedsel, zoals sprinkhanen, krekels, termieten, mieren en grote kevers. Van insekten krijgt de mens honing, bijenwas, zijde, schellak, kleurstoffen en stoffen met medicinale waarde.
Hoe vreemd het ook mag klinken, insekten dragen zelfs tot de vreugde van de mens bij. Misschien hebt u genoten van het tjirpen van een krekel, het zoemen van bezige bijen op een warme zomermiddag, of de nachtelijke dans van vuurvliegjes. In de jungle van het Amazonegebied kan men zelfs kinderen zien spelen met grote kevers die zij aan een touwtje hebben vastgemaakt!
Toegegeven, sommige insekten veroorzaken verschrikkelijke overlast of zijn overbrengers van ziekten. Maar in werkelijkheid zijn de meeste geen vijanden van ons. In plaats daarvan vernietigen ze onkruid of dienen vissen, vogels, reptielen, zoogdieren, en andere insekten tot voedsel. Laten wij enkele insekten eens wat nauwkeuriger bekijken.
De trekmieren
Hebt u ooit de onweerstaanbare opmars van agressieve mieren gadegeslagen? De mars van honderdduizenden trekmieren is een van de ontzagwekkendste schouwspelen in de insektenwereld. Elk voorwerp dat zich op hun pad bevindt, wordt door deze militante kolonnes onder de voet gelopen; een gekluisterd paard of een slaperige python kunnen in een paar uur tot een paar botten worden gereduceerd! In tegenstelling tot andere mierensoorten maakt de tropische trekmier geen nest, maar marcheert bijna constant voort in zwermen die soms ruim 14 meter breed zijn.
Groepjes verkenners, die bestaan uit soldaten met grote koppen en vervaarlijke zeisvormige kaken, gaan voorop en markeren hun weg op chemische wijze. De hoofdmacht van de mieren volgt hun geurspoor. Deze krijgstocht met zijn vraatzuchtige, koortsachtige speurtocht naar voedsel vordert dagelijks meer dan 200 meter. De mieren trekken — alleen bij daglicht — ongeveer twee weken en ondernemen hun tocht hoofdzakelijk om de meegedragen larven te voeden. Dan komt de opmars tijdelijk tot stilstand opdat de koningin 100.000 tot 300.000 eieren kan leggen; na ongeveer 20 dagen, wanneer deze eitjes hongerige larven worden, begint de trektocht opnieuw. En dan te bedenken dat dit geduchte, opgewonden krioelende leger van soldaten en werksters blind is!
’Nieuwe bezems vegen schoon’, wordt er wel gezegd. De trekmier is zo’n ’bezem’ die het pad waar hij langs trekt, zuivert van alle maden, larven of elk ander dier dat zich laat verrassen. Ja, sommige inboorlingen zien de mieren graag door hun woning heentrekken voor een grondige schoonmaakbeurt!
Groot en liefelijk
Niet alle insekten zijn lelijk. Sommige zijn heel mooi — bijvoorbeeld vlinders, vindt u ook niet? De tropische vlinders, sommige zo groot als vogels, vormen met hun kleurenrijkdom en variatie inderdaad een adembenemend gezicht zoals ze vanwege hun grootte en heldere kleuren op honderden meters afstand zichtbaar zijn. In het bijzonder de morpho-vlinders oogsten bewondering; hun iriserend blauwe kleur heeft mensen zo gefascineerd dat zij deze vlinders hebben opgeprikt en ingelijst, daarmee een kleurrijke wandversiering creërend die door geen kunstenaarspenseel geëvenaard kan worden.
Hoe groot zijn de kakkerlakken in de streek waar u woont? Wel, wat is dat tegenover de Zuidamerikaanse Blaberus giganteus? Met zijn lengte van ongeveer 5 cm is hij een van de grootste ter wereld! En hoe staat het met de motten in uw deel van de wereld? Hoe zou u het vinden als er één met een vleugelwijdte van 30 cm voor u langs zou vliegen? Dat is de grootte van een nachtvlinder uit Zuid-Amerika. ’s Werelds grootste mier, Dinoponera gigantea, meer dan 2,5 cm lang, leeft in de Braziliaanse jungle. Hebt u ooit zo’n grote mier gezien?
De zandvlo — een buis zonder vleugels
Er zijn in de wereld ongeveer 1400 verschillende soorten vlooien. Hebt u ooit het ongemak ervaren met ze kennis te maken? Niemand vindt een vlooiebeet aangenaam, maar aangezien de meeste vlooien niet op hun gastheer wonen, maar zich slechts bij hem voeden, kan de aanwezigheid van een vlo een goede herinnering zijn om het huis wat grondiger schoon te maken of uw huisdier wat zorgvuldiger te bekijken.
Langs de kust van Peru, en in andere tropische gebieden van Midden- en Zuid-Amerika, leeft het hinderlijkste lid van de vlooienfamilie — de zandvlo. In Peru staat de zandvlo bekend als een pique. De bevruchte vrouwtjes hechten zich vast aan de poten van vee, zoals runderen of varkens — of de voeten van mensen — en dringen in de zachte huid tussen de tenen, onder de teennagels of elke andere plaats waar ze „voet aan de grond” kunnen krijgen.
De zandvlo begraaft zichzelf onder de huid; het uiteinde van haar achterlijf blijft echter uitsteken. Haar ademhalingsopening, anus en legbuis (een orgaan waarmee ze haar eieren afzet) steken dus uit het slachtoffer. Haar achterlijf zwelt vervolgens in een paar dagen op tot de grootte van een kleine erwt en zal spoedig enkele duizenden eieren op de grond laten vallen. Als de zandvlo ten slotte sterft, blijft ze achter in de blaar die ze bij haar gastheer heeft veroorzaakt; dit gebeurt echter zelden omdat de aanwezigheid van het insekt spoedig wordt gevoeld en het radeloze slachtoffer er de voorkeur aan geeft de pijn te verduren die het doet om de hele blaar, met zijn buisvormige boosdoener, kwijt te raken.
Hoeveel insekten kent u van de bijna één miljoen soorten die door de mens reeds zijn gedetermineerd en van een naam voorzien? Kunt u van de insekten die u kent, de kenmerken opnoemen? Alleen al de gedachte dit terrein van kennis grondig te onderzoeken laat iemands geest duizelen. Maar wat een fascinerende uitdaging!
Deins de volgende keer dat u een steen omkeert, een spade in de grond steekt of een naderend gezoem hoort, dus niet terug voor een potentiële vijand — kijk eens wat nauwkeuriger naar een mogelijke vriend. Als u dat doet zult u ongetwijfeld schoonheid vinden, doelmatigheid, misschien wel wat vermakelijks en genoeg wijsheid om enig nazoekwerk en overpeinzen te rechtvaardigen.
[Illustratie op blz. 22]
Alles wat kolonnes trekmieren op hun pad vinden wordt onder de voet gelopen
[Illustratie op blz. 23]
Sommige vlinders zijn zo groot als vogels
[Illustratie op blz. 23]
Zuidamerikaanse kakkerlak (ware grootte)