„Omhoog!”
DE DUITSERS noemen het een Fahrstuhl en de Spanjaarden een ascensor. Voor de Engelsman en de Nederlander is het een lift. Maar welke benaming u ook gebruikt, het gaat om dat toestel dat u in een hoog gebouw gewoonlijk een vreemd gevoel in uw maag bezorgt.
Maar hoe zou het met ons zijn gesteld zonder liften? Hebt u er wel eens over nagedacht hoe anders de wereld zou zijn als wij geen liften zouden hebben? Zonder liften zouden wolkenkrabbers niet praktisch zijn. En hoe staat het met de miljoenen mensen overal ter wereld die in hoge flats wonen? Hoe zouden zij het er vanaf brengen?
Dit doet ons denken aan een Nederlands gezegde: „Als er geen water meer is, kent men de waarde van de put.” Dat geldt ook voor liften. Ze worden niet echt naar waarde geschat totdat ze defect zijn. In zo’n geval zal hun waarde spoedig duidelijk worden aan de huisvrouw die op de tiende verdieping woont en merkt dat zij een belangrijk artikel op haar boodschappenlijstje is vergeten. Als zij in het trappenhuis omhoogklimt, ontdekt zij plotseling langvergeten beenspieren!
Maar hebt u zich ooit afgevraagd waar en wanneer de eerste lift werd uitgevonden en gebruikt? Waar denkt u?
„Volkomen veilig, heren, volkomen veilig!”
Vooral in de 19de eeuw begon zich een grote vraag te ontwikkelen naar een toestel dat goederen en mensen omhoog en omlaag kon brengen. Naarmate de gebouwen hoger werden, voelden mensen er steeds minder voor om steile trappen op te klimmen. Warenhuizen begonnen te floreren en er groeide een behoefte aan een toestel waarmee de klanten met een minimum aan inspanning van de ene verdieping naar de andere konden worden gebracht. Wie was de eerste uitvinder die met een bevredigend systeem voor een personenlift voor de dag kwam? Dat bleek een uit Vermont afkomstige Amerikaan genaamd Elisha Graves Otis te zijn.
Hoe vreemd het ook mag lijken, Elisha Otis’ talent als ontwerper werd ontdekt toen hij als werkmeester in een ledikantenfabriek in Albany (in de staat New York) werkte! Hij vond verscheidene arbeidsbesparende instrumenten uit, en werd daarom naar Yonkers (New York) gestuurd waar zijn capaciteiten beter benut konden worden. Daar ontwierp en bouwde hij de eerste lift met een automatische veiligheidsinrichting voor het geval dat de kabel zou breken. Tegen 1853 had hij zijn eigen onderneming opgericht voor de fabricage van liften. Het daaropvolgende jaar demonstreerde Otis deze uitvinding op een tentoonstelling in New York.
Het boekje Tell Me About Elevators (Vertel mij eens iets over liften) beschrijft het voorval: „Otis, die de complete veiligheidslift in het belangrijkste gedeelte van de tentoonstellingsruimte had geïnstalleerd, liet het liftplatform met kisten, vaten, andere vracht . . . en zichzelf . . . erop zo hoog opheffen dat iedereen hem kon zien. Toen gaf hij opdracht de [hijs]kabel door te kappen. Toen de spanning wegviel van het door een veer bediende veiligheidsmechanisme van de liftbak, zetten zich pallen uit die in de getande liftgeleiders grepen en het hijsplateau onbeweeglijk en veilig vasthielden. Het publiek dat ademloos had toegekeken, reageerde met een luid applaus, en Otis, die met zijn hoge hoed in de hand op het platform stond, maakte trots een buiging en zei, ’Volkomen veilig, heren, volkomen veilig!’” En zo werd de moderne lift geboren.
In de hele wereld gaan liften omhoog
Men besefte spoedig welke grote mogelijkheden er in deze nieuwe vinding scholen, en in 1857 werd de eerste personenlift geïnstalleerd in een Newyorks warenhuis op de hoek van Broadway en Broome Street. In minder dan een minuut klom de door stoom aangedreven lift omhoog naar de vijfde verdieping. Toentertijd was dat snel. Als hedendaags contrast: de liften in het hoogste gebouw ter wereld, de Sears Tower in Chicago, schieten u in minder dan een minuut 412 meter omhoog!
Werd er in Europa intussen ook al van liften gebruik gemaakt? Misschien omdat daar de nadruk minder op hoge gebouwen lag, waren de Europeanen wat trager in het benutten van deze nieuwigheid. Het schijnt dat de eerste lift van het moderne type daar pas in 1867 werd gebouwd. Maar nadien haalden zij de verloren tijd weer in. Hoe? Door de eerste lift te bouwen voor een bouwsel van wolkenkrabberformaat. Wat was dat voor bouwwerk? De Eiffeltoren, voltooid in 1889 — het beroemdste herkenningsteken van Parijs.
Hoe werkte dat systeem van liften? Sigfried Giedion vertelt ons in zijn boek Space, Time and Architecture: „Vier grote ’dubbeldekker’-liften liepen van de grond naar het eerste platform, een hoogte die gelijk was aan de Notre Dame-kathedraal [68 m]; er gingen nog eens twee van het terras naar het tweede platform, even hoog als de St.-Pieterbasiliek in Rome [133 m]; de resterende klim werd in twee stappen gedaan door middel van een tweetal hydraulische liften die werkten met een soort pendelsysteem. De totale klim tot een hoogte van 300 meter duurde slechts zeven minuten.” De liften begonnen veel sneller omhoog te gaan.
Een hoge val zonder morsen
Terwijl de jaren verstreken werden de liftontwerpen steeds slimmer en tegen 1913 waren luchtbuffers in gebruik gekomen. Dit was een veiligheidsinrichting waarbij de lift, indien hij zou vallen, tot stilstand zou komen in een ruimte waarin de tot een buffer samengeperste lucht de val zou breken.
De uitvinder van het systeem van luchtbuffers, F. T. Ellithorpe, had zoveel vertrouwen in zijn nieuwe systeem dat hij een liftkooi vollaadde met 3175 kg ballast en een glas water. Hij liet dat alles van de 45ste verdieping naar beneden vallen, een val van 183 m. Toen de lift tot stilstand kwam, was er geen druppel water gemorst!
Liften helpen de kosten drukken
In 1931 werd het Empire State Building ’s werelds hoogste wolkenkrabber. Het werd ook tijdelijk ’s werelds grootste ’witte olifant’ — de Engelse uitdrukking voor een bezit dat veel geld kost en weinig oplevert — omdat vanwege de Depressie slechts 30 procent van de kantoorruimte was verhuurd. Wat droeg ertoe bij dat het gebouw exploitabel bleef? Dat waren de liften, die stromen dagjesmensen naar het uitzichtterras brachten. Vijfduizend toeristen betaalden de eerste dag een dollar per persoon om vanaf de top van het gebouw van het panorama te kunnen genieten. En een dollar was toen een aardig bedrag. Voordat de eerste maand ten einde was, hadden meer dan 100.000 personen zich naar het op de 86ste verdieping gelegen terras laten vervoeren.
In de afgelopen tientallen jaren heeft men de liften geperfectioneerd en zijn ze sneller geworden. In het Newyorkse RCA-gebouw bijvoorbeeld, een 70 verdiepingen tellende wolkenkrabber, zoeven de liften met een snelheid van 427 meter per minuut omhoog. De liften in het John Hancock Center in Chicago overtreffen dat zelfs nog — met 549 m per minuut of 32 km per uur!
Hoe belangrijk snelwerkende liften zijn, wordt duidelijk als u bedenkt dat meer dan een kwart miljoen mensen dagelijks het wolkenkrabbercomplex van Rockefeller Center in New York bezoeken om boodschappen te doen, te werken of een toeristisch uitstapje te maken. Het is daarom geen wonder dat men in de 110 verdiepingen tellende dubbele toren van het World Trade Center in New York de beschikking heeft over in totaal 250 liften. Stelt u zich eens voor helemaal naar de top van die gebouwen te moeten klimmen!
Als u de volgende keer dus de liftboy hoort roepen „Omhoog!” denk dan aan Elisha Otis’ woorden: „Volkomen veilig, heren, volkomen veilig!” en wees dankbaar dat u de lift kunt gebruiken.
[Illustratie op blz. 25]
Elisha Otis demonstreert ’s werelds eerste veiligheidslift
[Illustratie op blz. 26]
Zouden er wolkenkrabbers zijn als er geen liften waren?