Laat de tv u niet van lezen afhouden

DE ALLESDOORDRINGENDE invloed van televisie draagt bij tot een mentale woestijnvorming waarbij steeds grotere gebieden van de geest braak komen te liggen. In de Verenigde Staten, waar in bijna vijfenzeventig miljoen huizen een tv aanwezig is, heeft de gemiddelde achttienjarige meer uren (15.000) voor de tv doorgebracht dan op school. Er is een klimaat geschapen waarin auteurs bij het schrijven al in gedachte hebben dat hun werk voor de tv gebruikt moet kunnen worden.

„Toen televisie voor het algemene publiek het belangrijkste medium werd, begon het gevoel voor literaire traditie bij Amerikaanse schrijvers te verdwijnen”, luidde de beschuldiging die de schrijver Norman Mailer uitte tijdens een symposium aan de Yale universiteit. Waarom zich tot het uiterste in te spannen voor literaire uitnemendheid wanneer een smakelijk seksverhaal, opgedist in een oppervlakkige, op effect berekende stijl, voor een veel hoger bedrag aan de televisie verkocht kan worden dan er ooit als boek voor gevangen zou worden? Trouwens — wie leest er nog boeken? Is dat geen verspilling van tijd en moeite als het werk toch vandaag of morgen op de tv komt?

Omdat 70 procent van de Amerikanen zich nu door televisie en radio op de hoogte laat houden van wat er in de wereld gebeurt, zijn in de afgelopen twintig jaar vele avondbladen, grote zowel als kleine, gewoon verdwenen. Zo hebben in 1981 in snelle opeenvolging de Newyorkse Daily News (avondeditie) en gevestigde bladen als de Washington Star en de Philadelphia Bulletin hun publikatie gestaakt.

Beseft u hoezeer de tv ons van ons denkvermogen kan beroven? Net als de film bereikt televisie ons via onze ogen en oren. Onze twee belangrijkste zintuigen worden er volledig door gedomineerd. Televisie zorgt voor actie. Ze eist alle aandacht op. Alle denkwerk neemt de tv voor haar rekening. Ze laat de kijker geen centimeter van de weg zelf ontdekken, geen moment zelf zijn verbeeldingskracht gebruiken. Wij hoeven niet na te denken, geen betrokkenheid op te brengen, ons niet te verbazen, geen vragen te stellen. Wij kruipen bijeen voor het kastje, in mentaal opzicht tot planten geworden, geen gebruik makend van ons denkvermogen.

Maar denken, een mentale activiteit, vereist oefening net zoals spieren geoefend moeten worden. „Beveilig praktische wijsheid en denkvermogen”, dringt de bijbelspreuk aan, „en ze zullen leven voor uw ziel blijken te zijn en een bekoring voor uw keel.” — Spr. 3:21, 22.

Uitgevers van boeken en tijdschriften trachten koortsachtig de audiovisuele machtspositie van de tv te doorbreken. Zij verlokken ons met meer illustraties en minder woorden. Voor het merendeel spelen zij in op de belangstelling voor wat zinnelijk, wellustig, sensationeel is: alles waarvan zij denken dat het hun een kans biedt om wat lezers van de beeldbuis los te weken.

Zullen wij in deze lawine van intellectuele en morele vervuiling de moed opgeven en onze speurtocht naar waardevolle, lonende geestelijke ontwikkeling staken? En zo niet, wat is dan een verstandige aanpak? Word een lezer!

Ontwikkel de kunst van het lezen

Wilt u tot een volledige ontplooiing van uw mentale vermogens komen? Stelt u zich de hoogste waarden in het leven ten doel? Bent u zich bewust van uw geestelijke behoeften? Als u zich in zulke richtingen wilt ontwikkelen, zult u zich nog steeds in eerste instantie op het geschreven woord moeten verlaten.

In tegenstelling tot de snel voorbijgaande beelden op het tv-scherm zijn op papier vastgelegde woorden permanent. Wij kunnen pauzeren als wij ze lezen. Wij kunnen ze herlezen. Wij kunnen erover mediteren, nadenken, conclusies trekken uit wat ze ons vertellen, er een les aan ontlenen, onze mentale vermogens erop oefenen. Maar ons mentale reactievermogen kan ongemerkt verslappen en traag worden als wij ons doorlopend en langdurig door de tv laten afleiden. De tijd dat wij onze aandacht bij een bepaald onderwerp kunnen houden, wordt wellicht korter. Wij kunnen zozeer gewend raken aan televisie met haar intens geconcentreerde korte taferelen, dat wij al heel snel moe worden als wij ons eens wat langer moeten concentreren. Ons intellectuele uithoudingsvermogen raakt sneller uitgeput.

Uitgevers van boeken en tijdschriften zijn zich hiervan bewust. Zij weten dat de gemiddelde lezer helemaal niets moet hebben van die bladzijden waarover in dicht aaneengesloten kolommen de woorden aanmarcheren, hun optocht niet onderbroken door visuele hulpmiddelen. Het korte, levendig geïllustreerde verhaal is beter geschikt om onze aandacht vast te houden. Als een onderwerp een lange, ingewikkelde behandeling vereist, liggen de kansen om onze aandacht te boeien beter als het materiaal in stukken wordt gehakt. Het kan bijvoorbeeld verdeeld worden in brokstukken van een of twee pagina’s met tot de verbeelding sprekende ondertitels en kadertjes met toepasselijke korte aanhalingen uit de tekst — met nog visuele hulpmiddelen.

Krijg de smaak van lezen te pakken

Laat niets u ervan weerhouden om door middel van een regelmatig programma uw geest door lezen te voeden. Wanneer uw geest onwillig zou zijn en de leesstof wegduwt, trek die leesstof dan met uw hand weer terug. Dwing uw ogen die woorden te verorberen, zoals een kindermeisje erop aandringt dat een kind de mond opent en haar de lepel erin laat steken. Laat uw mentale processen zakken in de stroom van woorden totdat uw intellect zwemt in begrip van de tekst.

Lezen is communicatie. Zijn er niet vele grote geesten met wie u geestelijke omgang wilt hebben? Iets van de uitspraken en wijsheid van de grootste geesten van de menselijke geschiedenis is bewaard gebleven: opgetekend en op die manier voor ons vastgelegd. Geniet ervan. Engelen hebben woorden gesproken die door mensen zijn opgeschreven. En wat het belangrijkste is, God zelf heeft woorden van leven gegeven voor mensen in alle tijden. Ze zijn bewaard in de Heilige Schrift, de bijbel. Wanneer u de Schrift zelf leest, beseft u dat ’het woord van God levend is en kracht uitoefent’. — Hebr. 4:12; Luk. 1:19; 9:35; Joh. 8:40; 2 Tim. 3:16, 17.

Graaf diep naar de betekenis van woorden

Als lezen u niet gemakkelijk valt, geef het dan niet op. U kunt het leren. Pak de zaak met animo aan. Zeer waarschijnlijk begint uw probleem met het feit dat u met een groot aantal woorden niet vertrouwd bent. Maar hoevelen van ons zijn dat wèl?

Wanneer de betekenis van een woord voor u verborgen is, moet u zich dat woord voorstellen als een noot, een pit binnen een dop. Wij kraken de noot, treffen in de dop een pit aan en ontdekken dat die smakelijk en voedzaam is. De moeite die zo aan woorden wordt besteed, is lonend. Gooi er geen weg voordat u het mysterie van zijn betekenis hebt gekraakt. Een nieuw woord leren zet de verbeelding aan het werk. Het inspireert u tot vergelijkingen — „dus het is net zo’n woord als . . .” Het is als een diamant die het licht dat erop valt, in vele richtingen verstrooit. Elk nieuw woord belicht een gebiedje dat vroeger nooit goed bereikt werd.

Wat is het eerste wat u moet doen wanneer u een woord treft dat u niet kent? Een goede raad is te proberen de betekenis te raden uit de manier waarop het woord is gebruikt. Wat zouden de omringende woorden onthullen als dat bewuste woord ontbrak? Hieruit krijgen wij al aanwijzingen.

Maar laat het niet bij raden. Kraak de noot! Zoek het woord op in een woordenboek.

Gesteld dat u het woord „katalysator” tegenkomt:

„Harry’s gevoel voor humor bleek de katalysator die voor ons allemaal de grimmigheid van die nacht verzachtte.”

Wij krijgen al een beetje een idee van wat het woord „katalysator” betekent door uitsluitend op de context af te gaan. Maar zou u het woord al met vertrouwen durven gebruiken? Laten wij exact te weten komen wat „katalysator” betekent voordat wij het aan onze actieve woordenschat toevoegen:

KATALYSATOR, ’stof die, zonder zelf te veranderen, een chemisch proces waarbij ze aanwezig is, bespoedigt of bepaalt; figuurlijk gebruikt, een persoon of zaak die iets helpt bewerkstelligen’. — Kramers’ Groot Woordenboek Nederlands.

„Katalysator” heeft dus in eerste instantie een chemische betekenis, maar daarnaast is het een goed woord om aan te geven hoe Harry’s gevoel voor humor ’bespoedigde’ dat de grimmigheid van een bepaalde episode werd verlicht. Maar wat zit er achter die betekenis? Wat zijn de wortels van de boom die de noot produceerde?

Wij vinden „katalysator” te midden van een hele familie van soortgelijke woorden, eveneens beginnend met „kata” of inmiddels bij voorkeur als „cata” gespeld. Deze woorden blijken direct of indirect uit het Grieks afkomstig te zijn. Zo is ons „katalysator” ontstaan uit de samenvoeging van het Griekse voorvoegsel kata met de betekenis neer, naar beneden, en een tweede Grieks grondwoord dat met luein, losmaken, verband houdt.

Dit uitgraven van een woord tot bij zijn wortels is in vele opzichten leerzaam. Het helpt ons woorden te onthouden. Het verdiept ons begrip van woorden die wij al kennen. Hele nieuwe families van woorden worden in één keer voor ons ontsloten. Deskundigen op het gebied van de spraak vertellen ons dat dit ontdekken van de grondwoorden nog wel de grootste winst is van het raadplegen van woordenboeken.

Via het woord „katalysator” komen wij nog heel wat meer woorden op het spoor die beginnen met „kata” (of „cata”), afkomstig van het Griekse kata, neer, naar beneden. Hier volgen er enkele:

Cataclysme: [kata plus kluzein, spoelen] vloed, overstroming, algemener grote ramp.

Catastrofe, [kata plus strephein, wenden] noodlottige afloop, ramp . . . Een wereld van woorden opent zich achter een simpel grondwoord.

Hier begint de macht van het woord. Nieuwe, afgeleide betekenissen ontstaan door voorvoegsels en achtervoegsels aan het oorspronkelijke woord te plakken. Merk eens op wat er allemaal gebeurt met het woordje „vorm” wanneer wij dat via de werkwoorden „vormen” en „formeren” zien vervormen of omvormen tot „hervormen”, tot „conformeren” en „deformeren”, of met wat achtervoegsels „vormelijk” of zelfs „vormeloos” zien worden.

Als u er de tijd voor neemt het inleidende materiaal van een woordenboek te lezen, is dat onderwijs op zich. De schooltijd verschaft natuurlijk een voortreffelijke gelegenheid om de leesbekwaamheid te vergroten, maar ook daarna kan, zoals hier geïllustreerd, veel gewonnen worden door goede gewoonten in het raadplegen van woordenboeken.

Wat is waardevolle lectuur?

Te midden van alle volslagen waardeloze rommel in de tijdschriftenrekken en op de planken van de boekwinkels is altijd wel iets wat de moeite waard is opgespoord en gelezen te worden. Maar waardoor kan men zich hierbij laten leiden? Een van de beste richtlijnen ten aanzien van lezen of welke andere vorm van communicatie ook, is bijna tweeduizend jaar geleden opgetekend: „Al wat waar is, al wat van ernstig belang is, al wat rechtvaardig, . . . eerbaar, . . . liefelijk is, alles waarover gunstig wordt gesproken, welke deugd er ook is en al wat lof verdient, blijft deze dingen bedenken.” — De bijbel, in Filippenzen 4:8.