„Werelds humanisme” — nieuwe religie of oude filosofie?

Protestantse predikanten in Amerika beschuldigen ’werelds humanisme’ van een samenzwering tegen geloof in God en morele waarden. ’Humanisten’ voelen zich, naar zij zeggen, het slachtoffer van een heksenjacht. Wat is humanisme, en hoe moet een christen ertegenover staan?

„WERELDS humanisme is de religie van Amerika geworden”, zegt televisiedominee Jerry Falwell. „Alle humanisten die een openbaar ambt bekleden, moeten wij van hun bestuursposten verwijderen en vervangen door politieke leiders die morele waarden voorstaan”, waarschuwt prediker Tim LaHaye, schrijver van een boek over ’de humanistische bedreiging’.

Dergelijke verklaringen hebben de laatste tijd de aandacht getrokken van de Amerikaanse pers, en enige ongerustheid gewekt. „Het fundamentalistische nieuw-rechts heeft zijn . . . tactiek gewijzigd om nu een nieuwe boeman te lijf te gaan”, merkt het tijdschrift Newsweek op. „Het nieuwe doelwit is wat christelijke fundamentalisten ’humanisme’ noemen — en hun campagne tegen ieder die zij als humanist bezien, dreigt even hevig te worden als de kruistocht tegen het communisme in de jaren 1950.”

Wat is „werelds humanisme”? Het tijdschrift Time beschrijft het als volgt: „Het heeft zich ontwikkeld tot een codewoord van nieuw-rechts voor de ideeën en praktijken van bijna iedereen die nog geen communist is maar niet met nieuw-rechts instemt.”

In werkelijkheid zijn er bijna evenveel definities van „humanisme” als er „humanisten” zijn — of „anti-humanisten”. Van oudsher wordt het humanisme in verband gebracht met de renaissance. In die tijd werd Europa, en vooral Italië, overspoeld door oude handschriften uit het door de Turken belegerde Byzantium. Het gevolg was een golf van enthousiasme voor de oude Griekse en Romeinse cultuur bij mensen die genoeg hadden van de dorre middeleeuwse scholastiek. Na duizend jaar over God te hebben gestudeerd onder de onderdrukkende hand van de katholieke Kerk, wilden de Europeanen in de renaissance maar al te graag de antieken navolgen in hun verheerlijking van de mens.

„Het vrije denken en optreden van de Grieken uit de dagen van Pericles of de Romeinen uit Augustus’ tijd vervulde vele humanisten met een afgunst die in hun hart niets overliet van de christelijke morele code van nederigheid, van niet-van-deze-wereld-zijn en van kuisheid”, merkt de historicus Will Durant op, „en zij vroegen zich af waarom zij lichaam, geest en ziel zouden onderwerpen aan de wetten van geestelijken die zich in middels zelf vreugdevol tot de wereld hadden bekeerd.”

Maar de humanisten van de renaissance gooiden met het badwater van de religieuze ijveraars ook de christelijke baby weg. „Over het algemeen”, zoals Durant opmerkt, handelden zij „alsof het christendom een mythe was . . . die door verlichte geesten niet serieus genomen kon worden”.

In de volgende eeuw werd de studie van de oude klassieken haast een nieuwe religie voor de Europese humanisten. Maar hoe meer de klassieken werden bestudeerd, hoe meer ook moest worden toegegeven dat hun ideeën vaak onjuist waren, en dat zelfs de grootste klassieken verre van volmaakt waren. Tegen de 19de eeuw „moesten de klassieke beschavingen uit het rijk van het volmaakte ideaal overgebracht worden naar dat van de historische betrekkelijkheid”, zoals de Encyclopaedia Britannica opmerkt. Waarin konden de humanisten nu geloven?

Het antwoord, althans voor sommige humanisten, kwam in 1933 toen in de Verenigde Staten een document werd gepubliceerd dat het Humanistisch Manifest heette. „Het was in wezen een belijdenis van antropologisch atheïsme gebaseerd op de evolutietheorie”, aldus Cornelio Fabro. Dit werd in 1973 gevolgd door Humanistisch Manifest II, waarin religie aan de kant werd gezet ten gunste van de wetenschappelijke methode. Wetenschap was voor deze humanisten de nieuwe god geworden. Onder de ondertekenaars van het Humanistisch Manifest II bevonden zich verscheidene geestelijken.

Het valt dan ook gemakkelijk te begrijpen waarom conservatieve dominees van de christenheid verontrust zijn over het humanisme. Natuurlijk weerspiegelen documenten zoals de humanistische manifesten niet de overtuigingen van alle humanisten, en deze verwarring onder humanisten met betrekking tot hun identiteit wijst er dan ook op dat er problemen bestaan. „De eenheid en identiteit van de humanistische wetenschap is nu finaal verbroken”, erkent Georges Paul Gusdorf, hoogleraar in de filosofie.

Humanisten citeren graag de oude Griekse filosoof Protagoras die gezegd heeft dat ’de mens de maat van alle dingen is’. Hiermee bedoelde hij dat er geen absolute waarheid te vinden is. Een dergelijke gedachte kan niet samengaan met het ware christendom, want christenen zijn ervan overtuigd dat zij inderdaad de waarheid hebben gevonden en dat de waarheid hen heeft vrijgemaakt (Joh. 8:32). Christenen beseffen dat Jehovah God en zijn Zoon, Jezus Christus, „de maat van alle dingen” zijn. — Ef. 5:1; 1 Petr. 2:21.

Het is dan ook juist dat christenen zich tegen het humanisme uitspreken, zowel in zijn atheïstische als in zijn „klassieke” gedaante. Een ware christen kan de grondstellingen van het humanisme niet aanvaarden zonder te schipperen met zijn rechtschapenheid jegens God.

Maar machtigt de bijbel christenen om het humanisme in een politiek strijdperk tegemoet te treden zoals de zogenoemde religieus-rechtse beweging tracht te doen? Neen! Wendde de apostel Paulus zich in zijn strijd tegen onjuiste ideeën in de eerste eeuw tot de politiek? Geenszins. „De wapenen van onze [geestelijke] oorlogvoering zijn niet vleselijk”, zei hij. „Want wij werpen redeneringen omver en elke hoogte die wordt opgericht tegen de kennis van God.” — 2 Kor. 10:4, 5.

De verschillende vormen van humanisme die tegenwoordig populair zijn, zijn stellig ’hoogten die zijn opgericht tegen de kennis van God’ maar ware christenen zullen het humanisme niet bevechten met ’vleselijke wapenen’ zoals een politieke strijd. Hoe zouden zij dat kunnen wanneer Jezus duidelijk heeft gemaakt dat zijn volgelingen „geen deel van de wereld” zijn? (Joh. 15:19) In plaats daarvan zijn ware christenen er tevreden mee een geestelijke oorlog te voeren tegen het humanisme en alle andere „ismen” van onze verwarde tijd. Hoe? Door over de hele wereld mensen op te zoeken met Gods Woord, de enige werkelijke bron van waarheid en de betrouwbare „maat van alle dingen”. — 2 Tim. 3:16, 17.

[Inzet op blz. 14]

Ware christenen voeren een geestelijke strijd tegen humanisme, maar zij kiezen daarvoor geen politiek strijdperk

[Inzet op blz. 14]

Humanistisch Manifest — ’atheïsme gebaseerd op evolutietheorie’