Instinct — geprogrammeerde wijsheid
„ZE ZIJN INSTINCTIEF WIJS.” — SPREUKEN 30:24
DE ONGELOFELIJKE REIS
De kleine zwartkopzanger ziet er nu niet bepaald naar uit dat hij het durft opnemen tegen de gevestigde evolutietheorie — maar dan hebt u het toch mis. Deze Noordamerikaanse zangvogel weegt slechts 20 gram en is maar 13 cm lang. Zijn prestaties als trekvogel zijn echter kolossaal.
Als de herfst in aantocht is, verlaat de zwartkopzanger zijn zomertehuis in Alaska en vliegt in zuidoostelijke richting over het Noordamerikaanse continent naar de kust van de Atlantische Oceaan. Onderweg bunkert hij zich vol, want zijn reis is nog maar net begonnen.
Langs de kust van New England wacht de zwartkopzanger en houdt hij het weer in de gaten. Op de een of andere manier weet hij precies wat voor weer hij wil hebben — een flink koufront dat zich over de kust naar het zuidoosten zal bewegen en vervolgens wegtrekt naar de Atlantische Oceaan.
Als het koufront verschijnt, gaat de kleine zanger van start en vliegt hij, geholpen door de gunstige winden, naar het zuidoosten — naar de zee. Het koufront betekent ook dat hij op zijn route waarschijnlijk niet met tropische stormen te kampen zal hebben — een wijze weerkeus!
Op zijn vlucht naar het zuidoosten koerst de kleine vogel in de richting van Afrika, dat hopeloos ver weg ligt en niet de plaats van zijn bestemming is. Maar de zwartkopzanger verandert niet van richting. Hij vliegt nonstop Bermuda voorbij en klimt tot hoogten van 6400 m wanneer hij in de buurt van Antigua komt. Er is op die hoogte een koude en ijle lucht. Waarom bevindt de kleine zanger zich daar? Omdat hij daar de heersende winden vindt die hem in westelijke richting naar zijn werkelijke bestemming, Zuid-Amerika, voeren. Na in meer dan drie dagen en nachten een non-stopvlucht van ruim 3800 km te hebben afgelegd, arriveert de zwartkopzanger op een ander continent, precies waar hij zijn moet!
Geleerden staan verbaasd over de prestatie die dit kleine vogeltje elk jaar weer levert. Hoe weet hij precies op wat voor weersomstandigheden hij moet letten? Hoe weet hij exact wanneer hij van hoogte moet veranderen om de winden te vinden die hem naar Zuid-Amerika zullen voeren? Hoe weet hij nauwkeurig de juiste vliegrichting te kiezen die hem op de juiste plek boven de oceaan die winden zal doen kruisen? Geleerden hebben er geen verklaring voor, en de evolutietheorie zeer zeker niet.
TERMIETEN — AIR-CONDITIONINGSDESKUNDIGEN
Als u termieten hebt, zult u waarschijnlijk weinig sympathie hebben voor hun fysieke zwakheden. Ze zijn gewoonlijk zacht en zwak, en hebben een omgeving nodig waar de temperatuur en het vochtigheidsgehalte zorgvuldig geregeld zijn. Naar het schijnt zouden zulke insekten nooit bestand zijn tegen het hete klimaat van de tropen. Toch tieren ze daar welig. Hoe komt dit?
Het antwoord is gelegen in de bouwkunst en vakbekwaamheid van deze insekten. Tropische termietennesten zijn heuvels van leem dat zo hard geworden is dat als men er met een bijl in hakt, de vonken er afvliegen. Sommige Australische termieten bouwen lange, smalle, wigvormige ’kompasheuvels’, met de lengteas altijd noordzuid gericht, klaarblijkelijk om ze bescherming te bieden tegen de hete middagzon. Andere soorten bouwen heuvels die er van een afstand als mensenhutten uitzien.
Terwijl de buitenkant van een termietenheuvel misschien te heet is om aan te raken, kan er binnenin een behaaglijke temperatuur van 30° Celsius heersen. Hoe wordt de temperatuur geregeld? Dikke wanden spelen een rol, maar er is meer bij betrokken. Sommige termieten graven onder het nest 40 m diepe tunnels in de grond om aan water te komen, dat ze zowel gebruiken om door verdamping het nest te verkoelen als de juiste vochtigheid te handhaven, zelfs in de droge, hete woestijnlucht! Andere bouwen nesten met een „kelder” en een „dak”. Voor de luchtverversing bevat de buitenwand van de heuvel holle kanalen die de temperatuur regelen en ervoor zorgen dat er volop verse lucht in het nest is. Waarnemingen leren dat de termieten constant aan deze kanalen bezig zijn, en door ze te openen en te sluiten, kan de airconditioning perfect geregeld worden.
Wie heeft de termieten deze bouwkunst en vakbekwaamheid geleerd? Blinde evolutie? Of een ingenieuze Meesterontwerper?
DE DANSENDE BIJEN DIE STEMMEN
Misschien hebt u gehoord van de instinctieve prestaties van honingbijen. Deze kleine schepseltjes verrichten tijdens hun korte leven dikwijls vele taken. Om te beginnen dragen ze voedsel aan voor de koningin en de larven, waarna ze opklimmen tot honingraatbouwers en nestbewakers, terwijl ze ook het nest en de raten schoonhouden. Maar het zijn de oudere bijen die de riskante taak hebben om nectar en andere benodigde substanties te verzamelen, en wier instinctieve vermogen de grootste bewondering opwekt.
Wanneer een verzamelaarster een nieuwe voedselbron vindt, keert ze terug naar de korf om het heuglijke nieuws met haar nestgenoten te delen. Dit geschiedt door middel van een dans. De snelheid waarmee de dans wordt uitgevoerd en het patroon (hetzij een cirkel of een acht), alsook hoe vaak het achterlijf van de dansende bij zich heen en weer beweegt, stelt andere bijen ervan in kennis op welke afstand de voedselbron zich bevindt. Ook de richting van de voedselbron ten opzichte van de zonnestand wordt door de dans aangeduid. „De taal der bijen schijnt ongelofelijk”, zo wordt in het boek „The Insects” toegegeven, „maar ze is door talloze experimenten bevestigd.”
Wanneer de korf overvol is, volgen sommige van de bijen de oude koningin naar een nieuwe woning. Hoe weten ze waarheen ze moeten gaan? Verkenners uit de nieuwe zwerm vliegen uit in alle richtingen. Nu gaan ze echter niet op zoek naar bloemen. Ze zoeken naar holten in bomen of spleten in muren — plaatsen voor een nieuwe woning. Wanneer de verkenners terugkeren, dansen ze om aan te geven waar deze nieuwe plaatsen zich bevinden, ongeveer op dezelfde wijze als ze dit zouden doen om aan te geven waar een voedselbron zich bevindt. Verkenners die goede plaatsen hebben gevonden, dansen zeer enthousiast en houden dit soms urenlang vol, terwijl vele andere bijen er door de energieke dans toe worden gestimuleerd ook een kijkje te gaan nemen. Verkenners die minder wenselijke plaatsen hebben gevonden, dansen niet zo lang en niet zo enthousiast, zodat er minder bijen worden gestimuleerd om met ze uit te vliegen.
Geleidelijk beperken de bijen hun keus tot enkele plaatsen, en ten slotte tot slechts één plaats, daar enthousiaste dansen door nieuwe verkenners die een kijkje zijn gaan nemen, steeds meer ondersteuning voor de beste plaats trekken. In feite neemt de bijenzwerm een kijkje op diverse vermoedelijke plaatsen en stemmen ze welke plaats ze het beste vinden. Het hele proces kan vijf dagen duren, waarna de zwerm, met unanieme overeenstemming, naar de nieuwe woning trekt!
Zouden deze geweldige prestaties op het gebied van de communicatie en deze schitterende sociale harmonie soms toegeschreven kunnen worden aan toevallige mutaties en willekeurige gebeurtenissen?
[Illustratie op blz. 16]
DE ZWARTKOPZANGER — BEKWAAM OCEAANREIZIGER
[Illustratie op blz. 17]
BIJEN GAAN NAAR DE STEMBUS