De fascinerende wereld van de vertaler

DE DIRECTIELEDEN van een frisdrankenfabriek liepen werkelijk de rillingen over de rug toen zij bemerkten dat de advertentie die hun produkt beschreef als „de verfrissing van vriendschap”, uit de vertaling te voorschijn was gekomen als „de koude douche voor uw vriendschap”.

Een verhaal als dit is geen zeldzaamheid in de wereld van de vertaler. Het laat duidelijk uitkomen welke moeilijkheden en uitdagingen het vertalen van de ene taal in de andere oplevert. Toch is vertalen in een wereld met zo’n 3000 talen een onontkoombare noodzaak. Internationale diplomatie, handel, onderwijs, reizen en een veelheid van andere activiteiten zijn afhankelijk van het werk van vertalers — mannen en vrouwen die bescheiden op de achtergrond blijvend hun best doen om denkbeelden en informatie langs taalbarrières te loodsen.

Valkuilen en gevaren

Voor een geslaagde vertaling is meer nodig dan alleen kennis van twee of meer talen. Een meer dan oppervlakkig inzicht in de stof is een vereiste voor wie op een bepaald gebied beroepsvertaler wil zijn. Als hij zich op een nieuw gebied wil specialiseren, zal de aspirant-vertaler het nieuwe terrein moeten leren kennen ten einde de valkuilen te vermijden. En valkuilen zijn er genoeg. Een artikel in de Deense uitgave van Reader’s Digest dat over het oude Egypte handelde, maakte bijvoorbeeld melding van Mozes en de 10 „tafelen”! Kennelijk heeft de vertaler „plagues” (plagen) aangezien voor „plaques” (tafelen) en vervolgens de tien plagen verward met de tafelen die de Tien Geboden bevatten.

Zelfs eenvoudige begrippen worden minder eenvoudig wanneer ze in een andere taal vertaald worden. Wat in het Nederlands „benzine” heet, is niet „benzene”, niet „benzine” en niet „benzol” in het Engels. Onze „benzine” is het goedje dat men in het Engels „petrol” noemt, en dat in Amerika „gasoline” of „gas” heet. En het Nederlandse „petroleum” is in Engeland „paraffin” en in de VS „kerosene”, en wat men in de VS „paraffin” noemt, is een was in Engeland. Verwarrend, is het niet? Maar een vertaler komt maar al te vaak voor problemen van deze aard te staan, en sommige kunnen zelfs met de hulp van een woordenboek nog niet bevredigend opgelost worden.

Een woord in de ene taal is maar zelden het exacte equivalent van het corresponderende woord, als dat er al is, in een andere taal. Vaak moet de vertaler kiezen tussen verscheidene gelijksoortige woorden, en in deze keus probeert hij dan het onderwerp, de context, de stijl en de vele andere factoren te laten meewegen. Of het de juiste keus wordt, kan enorm belangrijk zijn. Een aantal jaren geleden maakte een Japans produkt zich in alle onschuld een slechte naam toen de vertaler van de Engelstalige instructiebrochure het toch niet zo subtiele onderscheid miste tussen „famous” (beroemd) en „notorious” (berucht).

Ook mag men niet voorbijgaan aan de associaties of bijbetekenissen van een woord. Neem als voorbeeld het bijbelse woord „Armageddon” dat in Websters woordenboek gedefinieerd wordt als „een uiteindelijke en beslissende strijd tussen de machten van goed en kwaad” (Openb. 16:16). Voor een soortgelijke gedachte hebben de Denen het woord Ragnarok en de Duitsers de uitdrukking Götterdammerung, die grote bekendheid heeft gekregen door Richard Wagners gelijknamige opera en „godenschemering” betekent. Maar als het om een bijbels onderwerp gaat, zou een vertaler geen van deze beide woorden voor „Har–mágedon” gebruiken, omdat ze beladen zijn met heidense, mythologische associaties.

Ook met het idioom van een taal, die typische woorden en uitdrukkingen die zich niet letterlijk laten vertalen, zal de vertaler het moeilijk hebben. Ter illustratie het volgende: Een artikel in Awake! beschreef de goede uitwerking van wandelen en gaf het advies: „Wandel in een tempo alsof u op weg bent naar een bepaald doel, en maak er echt een goede lichaamsbeweging van.” Prima — althans in het Engels was alles prima. Maar vertaald met „op weg naar een zekere plaats” had de vertaler de wandelaar bijna een heel andere reden voor zijn haast toegedicht. Gelukkig werd deze idiomatische uitdrukking voor een bezoek aan het toilet opgemerkt en gecorrigeerd voordat het tijdschrift ter perse ging.

Wetenschap of kunst

Een goede vertaling stelt niet alleen eisen aan het verstand van de vertaler, maar ook aan zijn hart, gevoelens en ervaring. Daarom is het nog steeds niet mogelijk gebleken om een machine te bouwen die op bevredigende wijze, zonder hulp van menselijke redacteurs, deze taak kan overnemen. Waarom niet? Omdat talen bijzonder complex zijn en niet alleen in woordenschat maar ook in grammatica en zinsbouw van elkaar verschillen. Vertalen is dus veel meer dan alleen maar in een andere taal gelijkwaardige woorden voor de oorspronkelijke weten te vinden.

Wel heeft men met vertaalmachines of computers enig succes geboekt bij het verwerken van wetenschappelijk en technisch materiaal. Dit komt omdat de stijl van dit soort publikaties in alle talen grote overeenkomsten vertoont en de woordenschat betrekkelijk uniform en beperkt is.

Wanneer de schrijver of spreker de kunst verstaat zijn woorden niet alleen te gebruiken om informatie over te dragen maar ook om gevoel, emotie, inzicht en motivatie tot uitdrukking te brengen, dan is er een overeenkomstig bekwaam taalkunstenaar nodig om hem getrouw te vertalen. Dit is vooral zo wanneer het aankomt op het vertalen van poëzie waar gevoelens en gedachten heel precies door een bepaalde keus en rangschikking van woorden, door rijm en ritme en grammaticale constructie tot uitdrukking zijn gebracht. Dit alles en misschien zelfs het uiteindelijke beeld op papier moet in de vertaling gereproduceerd worden. Daarom gaat bij het vertalen van zulk literair werk haast onvermijdelijk in de vertaling iets verloren. In die gevallen dat de vertaling beter wordt geacht dan het oorspronkelijke werk, betreft het meestal een herschreven werk en geen vertaling.

Ook als de schrijver of spreker niet zo bekwaam is, wordt de taak van de vertaler er niet gemakkelijker op. Hoe dat zo? Wel, de vertaler moet te allen tijde de grondregel voor ogen houden: Hij is niet de auteur; hij is daarom niet gemachtigd het origineel te „verbeteren”. Zijn taak is de gedachte, de sfeer en de stemming van het origineel zo getrouw mogelijk over te dragen. Maar als de boodschap van het origineel onduidelijk is, wat moet hij dan overdragen? Toch mag hij niet bezwijken voor de verleiding om te verhelderen wat duister is, te versterken wat zwak is of bij te schaven wat nog ongepolijst is. Zich die beperking opleggen kan een hele uitdaging zijn.

Ideaal en realiteit

Het ideaal is dat een vertaling zo veel mogelijk getrouw is aan het origineel. In de praktijk bestaat er echter heel wat onenigheid over wat nu als getrouw beschouwd moet worden. Sommigen beweren dat een getrouwe vertaling de vorm van het origineel moet bewaren — de speciale stijl ervan, de keuze van woorden en uitdrukkingen, de beeldspraak, de grammaticale structuur, enzovoort. Maar gezien de verschillen tussen de talen is dit gemakkelijker gezegd dan gedaan.

Neem nu de uitdrukking „kostbaar als de appel van iemands oog”. Kunt u zich het probleem voorstellen voor de vertaler die met een taal en cultuur te maken heeft waarin geen appels voorkomen? Zelfs al bestaat daar het woord „appel”, dan nog is de uitdrukking wellicht volkomen betekenisloos en misschien zelfs vreemd voor zijn lezers. Aan de andere kant bestaat in sommige talen een equivalente uitdrukking „kostbaar als zijn hart en lever”. Maar heeft de vertaler het recht om dergelijke veranderingen aan te brengen ten einde de gedachte op de lezer te kunnen overdragen?

Problemen als deze brengen sommigen ertoe te argumenteren dat de inhoud van de boodschap belangrijker is dan de vorm en dat men ten einde de inhoud te bewaren en bij de lezer dezelfde respons of reactie op te roepen, de vorm zal moeten veranderen. Dus vorm of inhoud — waarom gaat het? Dit is het dilemma waarmee iedere vertaler geconfronteerd wordt.

Wat kan een hulp zijn?

Als u een vertaler bent, of hoopt te worden, wat kunt u dan doen om uzelf voor dat werk toe te rusten? Het ligt voor de hand dat u allereerst een goede kennis moet bezitten van de talen waarmee u werkt. Maar wat betekent het een taal goed te kennen? Aangezien een taal onverbrekelijk verbonden is met haar culturele achtergrond, adviseert een bekende professionele vertaler in Europa dat een vertaler het vermogen moet ontwikkelen „de verborgen aanhalingen te horen, de gedempte echo’s van de klassieke literatuur van de betreffende taal, haar spreekwoorden, haar dialecten”. Hij beveelt aan dat ’iemand die vertaalt uit het Engels, vertrouwd moet zijn met ten minste de bijbel, Shakespeare, Alice in Wonderland en de bekendste kinderrijmpjes’.

U kunt u ook toerusten door bekend te raken met de mensen voor wie u vertaalt. Meng u onder hen en spreek met hen. Luister naar wat zij zeggen en merk op hoe zij denken. Zullen zij lange, moeilijke woorden kunnen begrijpen, of woorden die aan een buitenlandse taal ontleend zijn? Of zou u er goed aan doen in plaats daarvan uitdrukkingen te gebruiken die hun meer vertrouwd zijn?

U zult er ook veel aan hebben als u goede literatuur leest, zowel in de oorspronkelijke taal als in vertaling. Het kan heel leerzaam zijn om het origineel met de vertaling te vergelijken en zo te leren van wat beroepsvertalers doen. Bedenk ook dat een taal nooit statisch is; ze ontwikkelt zich en ondergaat veranderingen. Een vertaler moet dus nieuwe ontwikkelingen en nieuwe woorden weten te signaleren.

Zoals met alles geldt ook hier de stelregel: Oefening baart kunst. Om vooruitgang te boeken is het echter waardevol om opbouwende kritiek en suggesties te ontvangen van iemand die tot oordelen bevoegd is. En natuurlijk moet u bereid zijn deze te aanvaarden en toe te passen — nederig en geduldig. Zich de bekwaamheden van een vertaler eigen te maken is een eindeloos proces. Het lijkt erg veel op het beoefenen van een kunst. Slechts tot een bepaalde hoogte kan het onderwezen worden; de rest hangt van u af.