De Kerk van Engeland — een „bedreigde soort”?
DE LAATSTE jaren zijn er in Engeland zo veel kerken gesloten dat een krantekop ze tot een „bedreigde soort” verklaarde. De afgelopen vijftien jaar zijn ongeveer 1000 ongebruikte kerken afgebroken. Thans, zo bericht Associated Press, worden „gemiddeld 85 anglicaanse kerken per jaar redundant” verklaard, dat wil zeggen dat er meer zijn dan nodig is.
Vanwaar dit sterke verval in de Kerk van Engeland? Vanuit Londen antwoordt Brian Dunning, correspondent van de Kansas City Star: „De reden is bedroevend eenvoudig: Er zijn niet voldoende christenen voorhanden. Vele kerken die vroeger vol zaten, staan nu leeg.”
Minder dan tien procent van de gedoopte anglicanen gaat naar de kerk, zelfs op hoogtijdagen zoals Pasen. Waarom zo weinig? Dunning merkt op: „Een van de antwoorden ligt in de merkwaardige geschiedenis van het ’officiële’ christendom in Engeland. Vanaf het moment dat koning Hendrik VIII de banden met Rome verbrak, is de Kerk van Engeland de staats- of ’gevestigde’ religie geweest.”
Hoe heeft dat tot haar verval bijgedragen? Ronald Michaels, predikant van de Kerk van Engeland, verklaart: „Heden ten dage ervaren veel mensen deze verbintenis tussen kerk en staat als verstikkend.” Hij merkt op dat zelfs de aartsbisschop van Canterbury „erkent dat zijn kerk door de geschiedenis in het nauw gedreven is”.
Wat is de geschiedenis die er een rol in heeft gespeeld dat de Kerk van Engeland een „bedreigde soort” is geworden? Een blik in het verleden helpt dit verklaren.
De oorsprong van de Kerk
De oorsprong van de Kerk van Engeland gaat bijna vijf eeuwen terug, tot de tijd van koning Hendrik VII, een rooms-katholiek. Hendriks oudste zoon Arthur was getrouwd met de Spaanse Catharina van Aragón. Maar toen stierf Arthur. In zijn streven de koninklijke band met Spanje te behouden, besloot koning Hendrik VII dat Catharina moest trouwen met zijn tweede zoon, de latere Hendrik VIII.
Maar volgens de wet van de katholieke Kerk was het onwettig de jonge Hendrik te laten trouwen met de vrouw van zijn overleden broer. Koning Hendrik VII stond echter op zeer goede voet met de toenmalige paus, Julius II, en verzocht hem om een speciale dispensatie. In zijn streven de Britse koning welgevallig te zijn, verleende de paus deze, waardoor hij de weg vrijmaakte voor het huwelijk.
Na zijn vaders dood in 1509 erfde de jonge Hendrik de troon, en werd hij, zoals gezegd, Hendrik VIII. Kort daarop huwde hij Catharina, en hij kreeg verscheidene kinderen bij haar. Slechts een van hen, Maria (die later de geschiedenis in zou gaan als ’Bloody Mary’ [Maria de Bloedige])’ bleef in leven; de anderen stierven reeds als kind. Omdat hij al zijn zinnen had gezet op een manlijke erfgenaam, vroeg Hendrik zich af hoe hij zich langs legale weg van Catharina zou kunnen ontdoen om een jongere vrouw te trouwen die hem een zoon kon schenken.
In 1527 deed Hendrik een beroep op de nieuwe paus, Clemens VII, met het verzoek zijn huwelijk met Catharina nietig te verklaren op grond van het feit dat het van meet af aan onwettig was geweest. Clemens had er geen behoefte aan Hendrik, die een loyale katholiek was, voor het hoofd te stoten. Waarschijnlijk zou hij graag bereid zijn geweest het huwelijk te ontbinden.
Maar juist op het kritieke moment van Hendriks verzoek was Clemens VII praktisch de gevangene van de Duitse keizer, Karel V, die Rome had geplunderd en de paus in zijn macht had. En wat de kwestie nog erger maakte: de Duitse keizer was een neef van Catharina, de vrouw van Hendrik! Catharina wist dat zij op de steun van haar neef kon rekenen om het huwelijk in stand te houden, en de paus wist dat ook. Het was dus erg moeilijk voor de paus om de eisen van Hendrik in te willigen, daar vergeldingsmaatregelen door de Duitse keizer zowel voor de paus als voor de pauselijke bezittingen rampzalig zouden kunnen zijn.
Hendriks eenzijdige actie
De paus probeerde nu een weg te bewandelen die hem tijdwinst zou verschaffen, in de hoop dat zijn politieke situatie zou veranderen. Maar Hendriks geduld raakte uitgeput. Hij had zijn toekomstige koningin al op het oog, Anna Boleyn, een aantrekkelijke dame uit zijn hofhouding.
Hendrik achtte het een onduldbare toestand dat de Engelse troon in gevaar werd gebracht door twee buitenlandse mogendheden — de Duitse keizer en de paus. Dus besloot hij drastische maatregelen te treffen om zijn echtelijke problemen op te lossen. Hij ontnam de katholieke kardinaal Wolsey alle bevoegdheid en deed vervolgens een beroep op de gehele geestelijkheid om hem, Hendrik VIII, te steunen als het hoofd van de Kerk en de geestelijkheid in Engeland.
Er volgde een aantal door het Parlement aangenomen wetten, elk daarvan bedoeld om de banden die Engeland aan Rome bonden, te verbreken. Het betalen van schatting aan de paus werd gestaakt. Een andere wet maakte het onmogelijk dat iemand bij Rome in beroep ging tegen een beslissing van de koning. Op die manier werd Catharina doeltreffend van de paus geïsoleerd en werd de pauselijke macht in Engeland tenietgedaan.
Hendrik, nog steeds katholiek, trouwde in het geheim met Anna, onder het mom van de bewering dat zijn huwelijk met Catharina ongeldig was. Op 1 juni 1533 werd Anna tot koningin gekroond. In juli werd Hendrik geëxcommuniceerd.
De reformatie begint vorm aan te nemen
Gedurende al deze tijd bleef de Kerk in Engeland in wezen onveranderd. Ze was nog steeds katholiek. Ze was nog niet de Kerk van Engeland geworden, met haar eigen leerstellingen en karakter.
Gedurende de laatste veertien jaar van Hendriks regering werd de bevestiging van de Engelse katholieke Kerk als nationale kerk werkelijkheid. Bij de Act of Supremacy (Suprematiewet) verklaarde Hendrik zichzelf tot het Soevereine Hoofd op aarde van de Kerk van Engeland.
Toch was Hendrik trots op zijn katholieke geloof, en door middel van een in het Parlement aangenomen wet bekrachtigde hij in 1539 de katholieke leerstellingen opnieuw. Oprechte hervormers waren hierover bitter teleurgesteld, maar hun verzet mocht niet baten. Zij moesten nog acht jaar wachten, tot Hendrik VIII in 1547 stierf en werd opgevolgd door zijn zoon, Eduard VI, een kind van Jane Seymour, de derde van zijn zes vrouwen.
De hervormingen beginnen
Eduard VI had onderwijs gehad van protestantse leraren. De zes jaar van zijn regering gaven aartsbisschop Thomas Cranmer de gelegenheid vaart te zetten achter een aantal hervormingen.
Na de ontijdige dood van Eduard VI in 1553 ging de kroon echter over op Maria, de dochter van Hendrik VIII bij Catharina van Aragón. Evenals haar moeder was Maria goed katholiek en de paus zeer toegedaan. Haar beleid was erop gericht de Kerk van Engeland weer onder het gezag van de paus te brengen. Eerdere hervormingen werden ongedaan gemaakt. Liberale kerkelijke leiders van de Reformatie werden afgezet. Bijna 300 protestanten, onder wie aartsbisschop Cranmer, stierven op de brandstapel.
Aangezien Maria kinderloos was, ging bij haar dood in 1558 de kroon over op de andere dochter van Hendrik VIII, Elizabeth, een dochter van Anna Boleyn. Alleen in naam katholiek, herriep koningin Elizabeth spoedig alle religieuze maatregelen van Maria, en herstelde die welke ten tijde van Eduards dood van kracht waren geweest.
Maar in 1570 excommuniceerde paus Pius V koningin Elizabeth. Ook ontsloeg hij haar onderdanen van trouw aan haar en hij verklaarde zelfs de Engelse troon vacant. Geconfronteerd met een dergelijke botsing van loyaliteiten schoten vele rooms-katholieken er voortijdig het leven bij in. Verzoening was nu uitgesloten.
De paus gaf het echter niet op. Als laatste redmiddel wendde de paus zich tot de koning van Spanje, Filips II. Met financiële aanmoediging van pauselijke zijde stelde Filips een grote armada samen en voer in 1588 uit tegen Elizabeth en haar protestantse land. Maar zijn vloot werd verslagen en later door een storm vernietigd.
Zo werd de Reformatie veilig gesteld. De breuk met Rome was volledig. Nu was er een nationale Kerk die volledig afgescheiden was van het pauselijke gezag. Een dergelijke verbintenis tussen kerk en staat veroorzaakte echter dat steeds meer groeperingen in de samenleving van de kerkgemeenschap vervreemdden. De oprichting van „vrije” en „non-conformistische” kerkelijke groeperingen in de loop der jaren is slechts één bewijs daarvan. Zoals predikant Michaels van de Kerk van Engeland zei: „Heden ten dage ervaren veel mensen deze verbintenis tussen kerk en staat als verstikkend. De kerk moet zich vrij maken. Ze kan niet de strijdbare Kerk zijn wanneer ze over haar schouder naar de regering gluurt . . . wanneer ze blijkt op te treden als een werktuig van het regeringsbeleid.”
Er zit iets anachronistisch in het huidige bestaan van de Kerk van Engeland, die zo sterk door de staat wordt beheerst dat de benoeming van haar hoogste waardigheidsbekleders en zelfs de aard van haar gebedenboek door het Parlement worden bepaald. Deze situatie is een factor gebleken die heeft bijgedragen tot het onverbiddelijk afdrijven van haar leden. Is het te verwonderen dat de Kerk van Engeland tegenwoordig wordt beschreven als een „bedreigde soort”?
[Illustratie op blz. 25]
DE KATHEDRAAL VAN CANTERBURY