De machtige Zambeze
Door Ontwaakt!-correspondent in Zimbabwe
WIJ bevinden ons in het golvende landschap van Afrika, ongeveer 1500 meter boven zeeniveau in het noorden van Zambia. Op deze plek vindt een ongewone geboorte plaats — die van de machtige Zambeze, na de Nijl, de Kongo en de Niger de grootste rivier van Afrika.
Uit zwart, moerassig veen welt water op dat zich verenigt tot een klein stroompje en dan als een kwajongen dansend en dartelend en buitelend en springend zich een weg over de rotsen begint te zoeken. Naarmate de stroom groeit, ontwikkelt hij meer energie en wordt hij sterker en majestueuzer, totdat ten slotte zijn slingerende loop eindigt in de Indische Oceaan.
De machtige wateren van de Zambeze hebben de mens duizenden jaren lang gediend en ze zijn van vitaal belang geweest voor de groeiende welvaart van de volkeren van Centraal-Afrika. De in deze wateren opgesloten energie, waaruit nu bij de Kariba Dam elektriciteit wordt opgewekt, wordt aangewend om het leven van duizenden mensen door industrialisatie en modernisering te veranderen en een eens donker continent te verlichten.
De Boven-Zambeze
Zou u graag bekend raken met de hele, 3200 kilometer lange loop van deze rivier — vanaf zijn bron tot de Indische Oceaan? De Schotse ontdekkingsreiziger David Livingstone heeft dat in de jaren 1850 gedaan; u zult echter niet, zoals hij, de strijd hoeven aan te binden met koorts, tseetseevliegen en muskieten.
Zo’n 30 kilometer vanaf de bron is de Zambeze reeds een sterke, krachtige stroom van ongeveer veertien meter breed. Terwijl haar kracht en watermassa toenemen vanwege de vele zijrivieren die ze in zich opneemt, baant ze zich een weg naar de vlakte van Barotseland. De hier wonende Lozi maken al talloze generaties lang gebruik van deze levenonderhoudende wateren: zij drinken het, baden en vissen erin en koken ermee. De tradities en tovenarij die zich op haar oevers ontwikkelden, heeft de Zambeze echter nooit kunnen wegspoelen.
Een dorpsbewoonster in dit gebied legt uit dat zij graag kinderen had willen krijgen, maar er nog steeds geen had. De medicijnman stelde als diagnose dat een grote vogel de baby’s uit haar schoot rukte — precies het tegenovergestelde van het westerse volksgeloof dat spreekt van een grote ooievaar die de baby’s brengt. De medicijnman zei haar buiten haar huis een beschermend afgodsbeeldje op te richten. Zij nam de halve schaal van een kalebas, maakte er een nest van en legde er een ei in, zodat als de grote vogel terug zou komen, hij het ei in plaats van haar baby’s zou meenemen. Terwijl wij onze reis langs de Zambeze voortzetten, blijft er een dorpsbewoonster achter die nog steeds onvruchtbaar is, en staat het afgodsbeeld nog steeds buiten haar huis, net als bij zoveel andere huizen — een teken dat herinnert aan de slavernij aan traditie waarin zovelen hier nog steeds gevangen zitten.
Wij noemen de Zambeze een rivier, maar in februari, maart en april zou u denken dat het een enorm meer was met water zo ver het oog reikt.
Gedurende het regenseizoen stijgt het peil wel twaalf meter. Ieder jaar trekken bij het stijgen van het water duizenden dorpsbewoners naar hoger gelegen gebieden. Zij nemen dan deel aan de „Kuomboka”-ceremonie. Het grote stamhoofd wordt in zijn koninklijke statiekano naar zijn zomerpaleis gevaren, begeleid door een duizendstemmig koor van traditionele liederen. Ritmisch dansend begroeten duizenden Lozi het stamhoofd bij zijn aankomst.
Wij laten de vlakten achter ons en reizen door andere nederzettingen totdat wij Sesheke bereiken. Op deze plaats bewonderde David Livingstone op 4 augustus 1851 voor het eerst de prachtige Zambeze. Livingstone zou maar weinig verandering zien als hij terugkeerde. Nog steeds vinden enorme kudden wild verfrissing in het glasheldere water van de rivier.
De Victoria Watervallen
Wij hebben ongeveer 1300 kilometer afgelegd en inmiddels is de rivier hier en daar ongeveer drie kilometer breed geworden. Zo meteen zullen wij diep onder de indruk komen van een van ’s werelds mooiste en spectaculairste watervallen. Wellicht kunt u reeds het gebulder horen van de 57.000.000 liter water die iedere minuut over de bijna twee kilometer brede rand van het ravijn stort om 107 meter lager op de bodem van de kloof terecht te komen. Als een mysterieuze mist stijgt de nevel wel 300 meter of meer omhoog in de helder blauwe lucht. De inheemse bevolking noemt de waterval Mosi oa tunya (de rook die dondert).
Naar verluidt heeft David Livingstone deze watervallen in 1855 ontdekt en ze naar koningin Victoria van Engeland genoemd.
Hoewel de gemiddelde watermassa 57.000.000 liter per minuut bedraagt, is in het regenseizoen wel eens 602.000.000 liter geregistreerd. De hoeveelheid water die dan in één minuut passeert, zou voldoende zijn om 10.000 mensen vier jaar lang iedere dag van een heel behoorlijk bad te kunnen laten genieten.
Ziet u die borden langs de oever van de rivier? „Zwemmen is zelfmoord.” Ja, het is zulk schitterend kristalhelder water, en toch mag u niet het risico nemen erin te gaan zwemmen daar u anders wel eens een been of uw leven zou kunnen verliezen doordat u het slachtoffer wordt van krokodillen, het verborgen gevaar in de diepte van deze prachtige rivier.
De Batoka Kloof en het Kariba Meer
Plotseling raakt deze enorme rivier ingesloten in een nauwe kloof die zich als een slang door het Centraalafrikaanse plateau kronkelt. Het waterpeil zakt nooit beneden de vijftien meter en in de regentijd stijgt het tot meer dan dertig meter. Wij reizen bijna 100 kilometer door deze Batoka Kloof die genoemd is naar de Batoka-stam. Het is een woest, onbewoond gebied met taaie, droge struiken die over de steile rotswand heen groeien. Zevenendertig kilometer vanaf de Victoria Watervallen heeft de rivier zich 244 meter diep in de rotsen ingesneden.
Wij komen nu op het Kariba Meer, een van de grootste kunstmatige meren ter wereld. Het strekt zich 256 kilometer voor ons uit. In de jaren na 1958, toen de dam werd gebouwd en dientengevolge de wateren begonnen te stijgen, verlieten zo’n 50.000 leden van de Tonga-stam hun huizen om zich in nieuwe woonplaatsen te vestigen.
Dit enorme meer is nu een rijke bron van voedsel voor de mensen geworden. In slechts één 14 weken durende visperiode werd ongeveer 1 1/2 miljoen pond verse en gedroogde vis geproduceerd, afgezien van de vis die voor plaatselijke consumptie werd gebruikt.
Als wij de dam voorbij zijn, komen wij eerst door een 23 kilometer lange nauwe kloof, waarna wij een waar paradijs van weelderige, groene plantengroei binnengaan. Buffels, nijlpaarden, olifanten, hyena’s en allerhande soorten vogels leven hier in een gebied dat ontoegankelijk is voor op sensatie beluste jagers.
Van de Midden-Zambeze tot de Indische Oceaan
Wij bevinden ons nu op de Midden-Zambeze en het harde, rotsige terrein heeft plaats gemaakt voor de prachtige vlakte van Chicoraland waar de rivier nu over een afstand van bijna 100 kilometer doorheen kronkelt. Ze wordt hier schilderachtig omlijst door een smalle gordel van weelderige altijdgroene plantengroei.
De kalmte en rust van dit deel van onze reis wordt plotseling onderbroken. Ongetwijfeld hoort u al het gebulder van miljoenen liters water die voortrazen over de rotsen en keien van een reeks stroomversnellingen, de Kebrassa Rapids genoemd.
De volgende kloof staat bekend als de Lupato Kloof, ruim 1200 meter lager dan de natuurlijke barrière van de omringende heuvels. Het is alsof de rivier met een laatste uitbarsting van energie een eindspurt inzet, zo jaagt ze vanaf dit punt woest over de puntige rotsen. Ziedend, schuimend en kolkend raast ze in hoog tempo voort. Als de rivier bulderend uit de kloof te voorschijn komt, verandert ze evenwel spoedig haar tempo. Alsof ze uitgeput is, staakt ze de race en glijdt nu majestueus voort, haar wateren vijf tot acht kilometer breed uitspreidend terwijl ze zich de laatste 320 kilometer van haar reis door een brede vallei slingert.
De Zambeze splitst zich in een aantal grote stromen die naar de delta leiden, waar ze in de Indische Oceaan uitmondt. Onze opwindende reis eindigt als de rivier hier haar identiteit verliest. Haar wateren, eens zo verfrissend kristalhelder en nu troebel van het zand van de delta, worden verzwolgen door het warme, blauwe zilte water van de Indische Oceaan.
Livingstone noemde de Zambeze „Gods hoofdweg naar de binnenlanden”. Wij waarderen de Zambeze als een van de vele rivieren die ons aardse tehuis verfraaien en haar bewoners verkwikken.
[Kaarten op blz. 21]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
ZIMBABWE
ZAMBEZE
ANGOLA
ZAMBIA
MOZAMBIQUE
Victoria Watervallen
Kariba Meer
Kariba Dam
Indische Oceaan
[Kaart]
AFRIKA
Niger
Nijl
Congo
Zambeze
[Illustratie op blz. 22]
Zwemmen is zelfmoord