Baksteen — een oud bouwmateriaal ten dienste van de moderne mens

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN PORTUGAL

WAARVAN is uw huis gebouwd? Van hout? Van steen? Of misschien van stro?

Hier in Portugal is bij praktisch alle huizen baksteen als het voornaamste bouwmateriaal gebruikt. Zo’n 600 steenfabrieken in het hele land produceren meer dan tweehonderd miljoen stenen per jaar. Maar een dergelijk gebruik van baksteen is niet nieuw.

Vanaf de vroegste tijden

Wist u dat er in de wereldrijken uit de oudheid, zoals Assyrië, Babylon en Egypte, bakstenen werden gebruikt? (Ex. 5:6-18) Toen na de Vloed voor het eerst met de bouw van steden werd begonnen, was de nederige baksteen daar.

In het derde millennium voor onze gewone tijdrekening besloten bouwers in het land Sinear een stad te bouwen met daarin een monument dat zo groot was dat hun naam in de geschiedenis zou voortleven. „Toen zeiden zij tot elkaar: ’Komaan! Laten wij bakstenen maken en ze door verhitting bakken.’ Zo diende baksteen hun tot steen, maar asfalt diende hun tot mortel.” — Gen. 11:3, 4.

Opgravingen in Ur der Chaldeeën onthullen dat er in Mesopotamië bij het bouwen op grote schaal gebruik werd gemaakt van baksteen, omdat natuursteen en bosrijke gebieden ontbraken. De rijke alluviale vlakte die was gevormd door het slib van de buiten hun oevers tredende Eufraat en Tigris, voorzag in het natuurlijke materiaal dat nodig was.

Indien u in de dagen van Nebukadnezar in Babylon had gewoond, zou u goed bekend zijn met de bakstenen muren die beide zijden van de hoofdboulevard, de Processiestraat, flankeerden. Op de muren van deze straat was een lange rij brullende leeuwen afgebeeld, alle uitgevoerd in gemodelleerde, fel gekleurde, geëmailleerde bakstenen. Aan het einde van de Processiestraat, naast het bakstenen paleis van Nebukadnezar, lag de Isjtarpoort waarop in geglazuurde bakstenen reliëfs van stieren waren uitgebeeld.

Vervaardiging

In de oudheid was het maken van stenen een erg eenvoudig proces. Modderige klei werd in een met de hand gemaakte houten vorm gedaan en in de zon gedroogd. Vaak werd er stro door de klei gemengd om hieraan extra stevigheid te geven. Zulke in de zon gedroogde stenen worden met een Spaans woord adobe genoemd en in bepaalde landen met een droog klimaat nog steeds gebruikt. Mettertijd werd er een ander proces aan toegevoegd, namelijk het drogen in een oven, waardoor de steen een grotere duurzaamheid verkrijgt.

Bij de moderne produktie van bakstenen zijn de volgende fundamentele stappen betrokken. Onbewerkte of gebrande klei wordt met water dooreengemengd terwijl andere minerale stoffen, zoals zand, kalksteen, dolomiet en stoffen die verbindingen van ijzer en andere metalen bevatten, worden toegevoegd. Bij één proces, waarbij de klei in tamelijk slappe toestand wordt verwerkt, modelleert men iedere steen afzonderlijk naar vorm en grootte. Bij een moderner proces wordt aan een veel stijver kleimengsel de juiste vorm gegeven door het onder druk uit een mondstuk te persen en dan de zo gevormde continue kleistreng met staaldraad op de gewenste lengte der stenen af te snijden. Onze bakstenen zijn nu gereed voor de twee laatste processen: het drogen en bakken.

Het eerste, het droogproces, kan zowel op natuurlijke wijze als kunstmatig worden gedaan. Voor het tweede proces, het bakken, zijn grote ovens nodig. Hier in Portugal wordt voor het vervaardigen van kleinere hoeveelheden wel gebruik gemaakt van de periodiek werkende „bijenkorf”-oven. De bakstenen worden er met de hand in opgestapeld en vervolgens gedurende vijf tot zeven dagen periodiek gebakken en gekoeld. Vele grotere fabrieken maken gebruik van een oven van het Hoffman-type, een lange, smalle oven waarin de bakstenen worden opgestapeld en het verhittingssysteem zich geleidelijk van het ene naar het andere einde verplaatst.

Bij een nog modernere methode wordt gebruik gemaakt van een zogenaamde continue tunneloven. Hierbij worden de ongebakken stenen, zodra ze op maat zijn gesneden, op platte wagens opgestapeld en langzaam door lange, verwarmde tunnels gereden, waarna ze (afhankelijk van het soort baksteen) na 8 tot 72 uur droog zijn. Nu worden ze langzaam door een lange tunnel van vuurvaste steen gevoerd waar ze, ook weer afhankelijk van het soort baksteen, in een periode die varieert van 36 uur tot vier dagen, worden verhit en gekoeld. Een van Portugals grootste steenfabrieken, in de buurt van Lissabon, heeft een moderne tunneloven van meer dan 180 meter lengte!

Standaardisering

Toen bakstenen met de hand werden vervaardigd, varieerden hun vorm en afmetingen van streek tot streek heel sterk, daar ze aangepast werden aan de plaatselijke behoeften. Niettemin zagen zelfs de Assyriërs in dat het nodig was de afmetingen van de meest gebruikte bakstenen van hun tijd te standaardiseren.

In Portugal won het Nationaal Weg- en Waterbouwkundig Laboratorium bij de belangrijkste fabrieken informatie in betreffende de vorm en afmetingen van de geproduceerde bakstenen. De 44 fabrieken die de vragen beantwoordden, vervaardigden 330 verschillende modellen!

Deze grote verscheidenheid veroorzaakte veel ongemakken, zowel voor de fabrikant als voor de verbruiker. Daar bakstenen hier in Portugal een erg belangrijke plaats in de bouw innemen, zou het veel voordeel afwerpen als niet alleen de kwaliteit, maar ook de afmetingen en materialen werden gestandaardiseerd. Met de resultaten van deze enquête in handen was het nu zaak om vast te stellen hoe het aantal bestaande soorten te beperken. Negenennegentig verschillende fabrieken en 36 van de grootste afnemers werkten bij dit onderzoek samen.

De resultaten van het onderzoek werden voorgelegd aan een studiegroep voor produktiviteit in de keramische industrie. Men gaf redenen voor het voorstel, en er werd gelegenheid gegeven om vragen te stellen en met opmerkingen te komen om te ontdekken of er nog onbekende factoren waren die het voorstel zouden kunnen wijzigen. Dit leidde tot bepaalde slotconclusies die te zamen met de redenen voor de beslissingen aan de deelnemers werden aangeboden.

Het jaar daarop werd er een slotdocument gepubliceerd en goedgekeurd waarmee het aantal verschillende soorten bakstenen tot zeven werd teruggebracht. Het document werd wijd en zijd gepubliceerd en zowel fabrikanten als bouwers zagen de voordelen ervan in. Dus begonnen zij in toenemende mate alleen nog maar met de nieuwe normen te werken. Toen werd het document officieel als een norm voor heel Portugal afgekondigd. Hoewel de overgang tijd kostte, houdt thans bijna iedereen zich eraan.

Baksteen, dat oude bouwmateriaal, vindt nog steeds op grote schaal toepassing, ondanks de vooruitgang die er op het gebied van de gewapend beton- en metaalconstructie is geboekt. Als uw huis niet van baksteen is, is de schoorsteen het misschien wel, of anders de open haard, of de barbecueplaats in uw achtertuin. Hier in Portugal, en in veel andere landen rond de wereld, blijft de moderne mens vanwege de in de loop der tijd bewezen eigenschappen van de baksteen gebruik maken van zijn nederige diensten.