„De Harmattan”

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN IVOORKUST

„KRAK!!!” Het geluid kwam uit de aangrenzende kamer. Hierdoor opgeschrikt keek ik nerveus om me heen. Maar niemand anders scheen het opgemerkt te hebben.

„Wat — eh — wat was dat?” vroeg ik aan mijn metgezel.

Nauwelijks van tafel opkijkend, antwoordde hij „de harmattan”, terwijl hij gewoon doorging met in zijn koffie te roeren.

Ik was indertijd net in Ivoorkust aangekomen als zendeling van Jehovah’s Getuigen. Nieuwsgierig geworden tuurde ik uit het raam. De lucht, bedekt met een waas waar de zon bloedrood doorheen scheen, zag er dreigend uit.

„Het wordt een beetje vroeg donker is het niet?” vroeg ik, weinig op mijn gemak. „Krijgen we een tyfoon of zo iets?”

„Dat? O, dat is alleen maar de harmattan”, antwoordde mijn gastheer nonchalant. Toen ging hij met een vinger langs de balkonrand, liet mij het rode stof op de top van zijn vinger, zien niesde krachtig en zei: „Dat is ook de harmattan.”

Waarschijnlijk zult u nu, net als ik toen, vragen: „Wat is de harmattan?” Inwoners hier zullen antwoorden dat het een hete, droge wind is, zwaar beladen met stof, die ontstaat in de brandende zandvlakten van de Sahara en in zuidwestelijke richting over West-Afrika waait. Hij ontwikkelt zich gewoonlijk in december, januari of februari en duurt enkele dagen of verscheidene weken.

Waardoor wordt hij veroorzaakt?

Het is bekend dat in de Sahara de temperaturen kunnen oplopen tot ruim 50 graden Celsius in de schaduw. En tot een diepte van verscheidene centimeters kan de temperatuur van het zand de 90 graden Celsius overschrijden. De warme lucht die door dit kokendhete zand wordt voortgebracht, stijgt snel omhoog Wanneer deze boven met koelere lucht in aanraking komt, ontstaat er hevige turbulentie die tot hoog boven de bergketens stof doet opwaaien. Van december tot februari begint deze met stof beladen lucht in zuidwestelijke richting te stromen, naar de noordkust van de Golf van Guinea.

Koel en droog

De temperaturen dalen aanzienlijk tijdens het harmattan-seizoen. Vanuit Sierra Leone, tussen Guinea en Liberia, verhaalt een zendeling van Jehovah’s Getuigen: „Gewoonlijk maken de hoge temperaturen en de vochtigheid in dit gebied het voor ons noodzakelijk verscheidene malen per dag van kleren te verwisselen. We herinneren ons nog goed hoe ons eerste harmattan-seizoen ons overrompelde. In slechts een paar uur daalde de temperatuur bijna 30 graden. De stevige koele bries die onze slaapkamer binnendrong, bezorgde ons koude rillingen. We hadden dekens nodig om warm te blijven.”

Wanneer deze wind waait, ondergaat ook de vochtigheid van de lucht een drastische daling. De extreme droogte veroorzaakt zelfs in beboste gebieden woestijnachtige omstandigheden. Over de uitwerking van de plotselinge daling van de vochtigheid bericht dit verslag uit Sierra Leone:

„Op een morgen tijdens de harmattan ging ik mijn kantoor binnen en pakte een stuk schrijfmachinepapier gewoon op. Het voelde aan als perkament. Toen ik een stuk carbonpapier uit de doos nam, begon het direct om mijn vinger heen te krullen. Toen ik het papier en het carbon in een nieuwe schrijfmachine begon te doen, bemerkte ik dat het chroom van de hendel die de wagen bedient, was gaan afbladderen!

Misschien wel de grootste verrassing kwam nadat die harmattan echt op gang was gekomen. Op een nacht, precies midden in een diepe slaap, klonk er een luide knal. Het leek veel op een geweerschot. Mijn vrouw en ik sprongen uit bed en doorzochten het huis op sporen van dieven. Maar niets wees op inbraak. De volgende morgen kwamen we echter snel achter de oorzaak. Met verbazing naar het schrijfbureau in onze kamer kijkend, zagen we een wijde spleet precies door het midden van het blad lopen. We kwamen te weten dat het sterke uitdrogingsproces van de harmattan er dikwijls de oorzaak van is dat aan elkaar gelijmde planken losspringen. Op dezelfde manier gaan laden die gedurende het grootste deel van het jaar keurig in de meubels passen, loszitten als de harmattan in volle gang is.”

In Abidjan, Ivoorkust, wordt het klimaat zo droog dat houtsnijwerk gaat kromtrekken en splijten. Het luide gekraak dat ik in het begin noemde, kwam van het splijten van het hout van de boekenkast in onze bibliotheek. Gelukkig schijnen echter in deze streek de scheuren zich langzamerhand weer te sluiten als het klimaat zijn normale hoge vochtigheidsgraad weer terugkrijgt.

Het stof dat met de droge wind wordt meegevoerd, veroorzaakt slecht zicht en schept problemen voor piloten en navigators van vliegtuigen, en heeft eveneens invloed op de visserij, daar vissers erop getraind zijn op zichtbare tekens te letten, zoals vogels die boven een school vissen cirkelen. Sommige vissers aan de kust van West-Afrika zijn verdwaald omdat bepaalde herkenningstekens aan land niet meer zichtbaar waren.

Vloek of zegen?

De harmattan wekt gemengde gevoelens op. Wat bijvoorbeeld de uitwerking op de gezondheid betreft, deze wind veroorzaakt uitdroging van de slijmvliezen, hetgeen heesheid, hoesten en niezen met zich brengt. Lippen gaan scheuren en de huid wordt droog en gaat kloven. Soms splijten de vingernagels en het haar wordt broos. Men kan gemakkelijk begrijpen waarom de plaatselijke bevolking lange, loshangende woestijngewaden draagt, en ook een bedekking voor het hoofd en het gezicht.

De harmattan kan eveneens een nadelige invloed hebben op de gewassen, tenzij ze extra verzorging krijgen door middel van irrigatie. Vooral het stof is hinderlijk. Huisvrouwen klagen dat zodra ze klaar zijn met afstoffen, de wind op speelse wijze weer een laag stof van gelijke dikte neerlegt. Het fijne, rode stof dringt overal binnen. Het dringt door in de plooien van kleding, waar het een rode vlek achterlaat; het komt in de ogen, de oren en zelfs in het voedsel.

Maar in plaats van er beducht voor te zijn, zijn de meeste Westafrikanen wel blij met de komst van de harmattan en de voordelen die hij met zich meebrengt. Hij verdampt bijvoorbeeld stilstaand water in poelen en regenwater in greppels — en vernietigt op die manier de broedplaatsen van muggen, waardoor de verbreiding van malaria en andere ziekten wordt tegengegaan.

Huisvrouwen zien eveneens een gunstige kant aan deze wind. Ze zijn er blij mee te zien dat het zout weer gemakkelijk uit het zoutvaatje komt, dat brood en andere voedingsmiddelen niet zo snel beschimmelen en dat kleren op wasdag snel droog zijn. Ook verdwijnt de muffe vochtigheid uit iemands klerenkast. En vooral prettig is de gelegenheid om in een koelere, minder vochtige atmosfeer te werken.

Alles welbeschouwd waarderen de Westafrikanen het wel een tijdje verlost te zijn van de lome traagheid die meestal overheerst. De meerderheid beschouwt de harmattan meer als een zegen dan als een vloek.