Goud uit de rotsen
Door Ontwaakt!-correspondent in Zaïre
GOUD, bekend als een „edel” metaal, is reeds lang als iets zeer waardevols beschouwd. De pletbaarheid van het goud, het feit dat het niet door de tand des tijds wordt aangetast en de prachtige gele glans hebben het tot een van de meest geliefde metalen gemaakt voor fijnbewerkte sieraden en andere versieringen. Vanwege zijn zeldzaamheid staat goud over de hele wereld nog steeds hoog genoteerd, ook al is het niet langer een internationale monetaire standaard zoals in het verleden.
Kleine klompjes of korrels van dit metaal zijn te vinden in het zand van sommige rivierbeddingen. Dit wordt alluviaal goud genoemd. Alhoewel dit alluviale goud zo’n 2 à 3 percent zilver bevat, heeft het de karakteristieke gele kleur. Daar het niet vastzit aan de korrels zand eromheen, is dit fijne metaal gemakkelijk te winnen door gebruik te maken van het gewicht. Hoe is dit mogelijk? Wel, goud is ruim negentien maal zo zwaar als water en ongeveer zeven maal zo zwaar als zand. Indien daarom een mengsel van goud en zand in stromend water wordt „gewassen”, wordt het zand meegevoerd maar zakt het zware goud naar de bodem.
Goud kan ook opgesloten zitten in dunne gesteentelagen, vaak diep onder de grond. In het hartje van Afrika is de mens tegenwoordig verplicht diep te graven om de dunne kwartsaderen te vinden die minuscule korreltjes goud bevatten, gelegeerd met een laag percentage zilver of vermengd met zwavelverbindingen. Soms bevat vijf ton erts niet meer dan zo’n 30 gram goud! Hoe wordt deze kleine hoeveelheid goud dan gewonnen?
De winning
Het eerste stadium bij de winning is het breken van de rotsmassa tot vervoerbare brokken. Dit gebeurt met speciale pneumatische boren en dynamiet. Daar de kwartsader soms slechts zo’n 30 tot 60 centimeter dik is, moet ook een enorme hoeveelheid materiaal rondom de ader weggebroken worden om het goud-bevattende kwarts vrij te krijgen. Dit erts wordt dan op kleine wagens geladen en via een smalspoor naar de fabriek vervoerd, waar het goud wordt gescheiden van het kwarts en de zwavelverbindingen.
De ertswagens worden gelost in een enorme vergaarbak met een capaciteit van ruim 400 ton gesteente. Vanuit de opening onderin deze grote betonnen schacht, valt het erts in een breker die de omvang van de blokken verkleint. Vaak werken er twee of meer brekers in series, zodat de rotsblokken geleidelijk kleiner worden.
Het verbrijzelde erts wordt nu in een kogelmolen gestort. Wat is dat? Het enige wat men aan de buitenkant kan zien, is een enorme cilinder of trommel die horizontaal ronddraait en een donderend geraas produceert. De molen is voor misschien een derde gevuld met stalen kogels die verscheidene tonnen wegen. Terwijl de molen draait, wordt het erts langzaam aan verpulverd onder de geweldige druk van de stalen kogels die over het gesteente rollen. Na vele uren malen in de kogelmolen zijn de ertsdeeltjes teruggebracht tot de grootte van een zandkorrel.
De grotere gouddeeltjes zijn nu wel vrijgemaakt uit het gesteente waarin ze waren ingesloten. Deze deeltjes kunnen nu afgescheiden worden door methoden als „jiggen”. Een „jig” of „deinbak” is een bak waarin een waterstroom in een heftig deinende beweging wordt gebracht. De waterstroom voert het met goud vermengde zand over het bed van de deinbak. Bij de opwaartse beweging van het water, wordt de op een zeef rustende bedding die uit kleine stalen kogeltjes of kiezelsteentjes bestaat, opgetild op het stijgende water en wijkt uiteen. Nu kunnen de gouddeeltjes, die zwaarder zijn dan het water en het zeef-„bed”, in een „trog” of verzamelbak eronder zakken. Zanddeeltjes zonder goud blijven in het water zweven en worden door de stroom weggevoerd. De sulfiden worden echter ook door de „jig” verzameld. Die hebben een dichtheid welke ergens tussen die van zand (kwarts) en goud in ligt en kunnen nog minuscule gouddeeltjes bevatten. Het deel van het erts dat door de „jig” is verzameld, bestaande uit deeltjes nu vrijgekomen goud, sulfiden en wat zand, wordt het „jigconcentraat” genoemd. Dit concentraat is nog steeds niet verkoopbaar, maar moet nu een proces ondergaan dat men „amalgamatie” noemt.
Dit gebeurt met kwik. Hoewel kwik een metaal is, is het een vloeistof waarin goud oplost, waardoor een zogenoemd „amalgaam” ontstaat. Het kwik vormt echter geen amalgaam met kwarts of sulfide. Indien dus het jigconcentraat onder de juiste omstandigheden met kwik wordt vermengd, onttrekt het kwik er het goud aan en laat de rest ongemoeid. De winning van ruim 60 percent van de totale hoeveelheid goud in het erts geschiedt met amalgamatie.
Wat gebeurt er met de rest van het goud dat in de sulfiden zit opgesloten? Gouddeeltjes moeten groot genoeg zijn, willen ze door kwik geabsorbeerd kunnen worden. De gouddeeltjes die zich nog in de sulfiden bevinden, zijn echter uiterst klein, misschien slechts een paar micron in doorsnee. Een micron is één miljoenste van een meter, of ongeveer een vijfhonderdste van de dikte van de punt aan het eind van deze zin. Staat u daar eens bij stil! Daar dit goud niet bij de amalgamatie wordt opgelost, moeten de kostbare sulfiden heel fijn gemalen worden en dan kan het goud worden opgelost.
Het dodelijk giftige cyaankali of kaliumcyanide heeft in zeer zwakke oplossing het verbazingwekkende vermogen goud op te lossen. Om die reden worden de fijn gemalen sulfiden enkele dagen in enorme kuipen omgeroerd in een oplossing die cyanide bevat en een beetje kalk. Als het goud oplost, wordt het roeren gestaakt en laat men de nu van goud ontdane sulfiden bezinken. De goudhoudende oplossing, ook wel „zwangere” oplossing genoemd, wordt voorzichtig overgeheveld. Dan wordt er, om het goud weer in vaste toestand te brengen, zinkstof toegevoegd. Dit slaat het goud uit de oplossing neer.
Door middel van amalgamatie en cyanideloging wordt ruim 90 percent van het goud dat in het oorspronkelijke erts zat, eruit gewonnen. Maar in dit stadium heeft de gewonnen substantie niet veel van goud weg. Het goudamalgaam bestaat uit zilvergrijze kogeltjes en de zink-goudneerslag is een bruinachtig zwart slib. Daarom moeten beide concentraten voor verdere behandeling naar de chemische afdeling.
De laatste microns teruggewonnen
Hoe komt de omzetting van het goudamalgaam tot stand? Kwik kookt bij 357 graden Celsius, terwijl goud pas smelt bij een temperatuur van 1063 graden Celsius. De eerste stap bij de behandeling van het amalgaam is dan ook distillatie. Het amalgaam wordt in een ijzeren retort gedaan die voorzien is van een met stromend water gekoelde afvoerpijp. De retort wordt verhit tot het punt dat het kwik ontwijkt als damp en het goud achterblijft. Het kwik wordt echter opgevangen en opnieuw gebruikt.
De goud-zinkneerslag moet anders worden behandeld. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van zuur, dat het zink oplost en zo het goud vrijmaakt. Dan wordt het goudresidu gewassen en gedroogd.
Op dit punt aangeland, is het goud uit beide concentraten klaar om gesmolten te worden, samen met al het goud dat bovenop het zeefbed is achtergebleven. Het goud wordt in grote smeltkroezen van grafiet gedaan, en er worden verscheidene chemicaliën aan toegevoegd om het smelten en ook de vorming van slakken te bevorderen. Deze smeltkroezen worden verhit in een met olie gestookte oven. Het vloeibare goud wordt omgeroerd en dan snel in gietijzeren vormen gegoten. De onzuiverheden, die lichter zijn dan het kostbare metaal, komen bovendrijven als een schuim dat stolt tot een korst, de zogenaamde slak. Na een afkoeling van enkele minuten wordt de slak eraf geslagen en worden de goudstaven schoongeboend. Als het goud dan gecontroleerd is op zuiverheid of fijnheid wordt er een getal in de staven gestempeld en worden ze verpakt voor verzending.
Gezien alle moeite die men zich moet getroosten om een paar blokjes goud aan vele tonnen erts te ontworstelen, is het geen wonder dat dit gele metaal verre van goedkoop is. En wat een paradox dat veel ervan dan wordt weggeborgen in bankkluizen, waar het niet rechtstreeks tot nut of voordeel van de mens kan zijn!