De sluipende ziekte van ondervoeding
Door Ontwaakt!-correspondent op de Filippijnen
DE MOEDER van kleine Nonoy maakte zich zorgen over hem. Hij was te klein voor zijn leeftijd en rende, niet zoals de andere jongens. Hij was onverschillig en lusteloos en zo mager dat je zijn ribben kon tellen, en toch gaf zijn moeder hem alles te eten wat hij maar wilde. Zijn haar was dun, en zijn armen en benen waren gezwollen. Ten slotte ging ze met hem naar een dokter, die haar vertelde dat hij aan een van de meest voorkomende ziekten ter wereld leed — de sluipende ziekte van ondervoeding.
Volgens een schatting in 1976 zou wel een achtste deel van de mensheid aan deze ziekte lijden, terwijl er nog onlangs in de Verenigde Naties werd verklaard dat negentig miljoen kinderen zoals Nonoy er in geringe tot ernstige mate aan zouden lijden. Ja, ondervoeding is in deze twintigste eeuw beslist een verbijsterend probleem.
Het menselijk lichaam gaat aan ondervoeding lijden wanneer het lange tijd te weinig voedingsstoffen toegediend krijgt of — wat men er ook wel onder rekent — wanneer het lichaam een teveel aan bepaalde voedingsstoffen en een tekort aan andere ontvangt (zoals bij zwaarlijvigheid). De meeste mensen weten dat voedsel is opgebouwd uit diverse bestanddelen als eiwitten, koolhydraten en vitaminen, welke allemaal noodzakelijk zijn voor een goede gezondheid en groei. Als ze niet in juiste hoeveelheden beschikbaar zijn, kunnen ernstige gevolgen optreden, vooral bij opgroeiende kinderen.
De symptomen van ondervoeding bij kinderen als Nonoy kunnen zijn: gestoorde groei, voortdurende afname in gewicht, slechte geestelijke prestaties en geringe weerstand tegen infecties, wat soms leidt tot ziekten als longontsteking en tuberculose. Bij volwassenen kan ondervoeding de geestelijke en lichamelijke ontwikkeling en de produktiviteit schaden, het aantal produktieve jaren verminderen en leiden tot een gebrek aan vindingrijkheid en verbeeldingskracht. Krop (gebrek aan jodium), blindheid (gebrek aan vitamine A) en een gering weerstands- en uithoudingsvermogen (ijzertekort) zijn nog weer andere gevolgen.
In een recent economisch rapport van de Wereldbank wordt geschat dat deze ziekte de Filippijnen jaarlijks ongeveer 4 miljard peso’s (1350 miljoen gulden) kost. Meer dan drie miljoen van de bijna negen miljoen kinderen tussen de zes maanden en zes jaar lijden hier aan lichte tot ernstige ondervoeding. Drie van de vier hebben bloedarmoede en een zelfde aantal heeft gebrek aan vitamine A. Vijftig percent van alle geregistreerde sterfgevallen per jaar betreft kinderen onder de vijf jaar, en de helft van deze sterfgevallen is te wijten aan ziekten die door ondervoeding verergerd zijn. Minder dan een derde van alle kinderen in het land bereikt een, wat men wel noemt, „optimale groei”.
De behandeling van het probleem
Veel afzonderlijke landen, waaronder ook de Filippijnen, trachten dit probleem krachtig te bestrijden. Hier op de Filippijnen is een speciale organisatie in het leven geroepen die de kleine steden en barrios (dorpen) moet afgaan om te proberen het probleem te lokaliseren en tot een oplossing te brengen.
Hoe gaat men in een land van tweeënveertig miljoen inwoners te werk om te ontdekken wie aan ondervoeding lijdt? Op de Filippijnen wordt dat gedaan door zich op de kinderen te concentreren. Hiervoor is men operatie Timbang („gewicht”) gestart, met als doel zoveel mogelijk kinderen vóór de schoolgaande leeftijd te wegen om op die manier de slecht gevoeden te kunnen opsporen. In één typerend Filippijns dorp leed 5 percent van de baby’s tot zeven maanden aan derde-graads ondervoeding, 22 percent aan tweede-graads en 50 percent aan eerste-graads. Volgens deze schaal dient het gewicht van een goed gevoed kind tussen de 91 en 110 percent van de ideale waarde te liggen. Een kind met een gewicht van tussen de 76 en 90 percent rekent men tot degenen die aan eerste-graads ondervoeding lijden; tussen de 61 en 75 percent is er sprake van tweede-graads ondervoeding en een kind dat een gewicht van 60 percent of lager heeft dan het ideale gewicht, rekent men tot de derde-graads ondervoeden.
Voor ernstig ondervoede kinderen zijn voedselprogramma’s en andere noodmaatregelen in het leven geroepen. Ook bestaat er een algemeen programma dat ten doel heeft de oorzaken van ondervoeding uit te bannen. Een ernstig ondervoed kind als Nonoy kan wellicht met een tijdelijk hulpprogramma worden geholpen. Hij zal dan plaatselijk verbouwde produkten ontvangen of voedsel van buitenlandse organisaties. Zijn moeder kan worden geleerd haar kind zo te voeden dat hij zijn lichamelijke gezondheid herwint en er geen herhaling optreedt van het probleem. Ze zal vermoedelijk de raad krijgen hem voedsel te geven als rijst, maïs, wortelgewassen en suiker, gekookte vis, gemalen gedroogde vis, mungo (gelijkend op linzen) of andere gedroogde bonen, alsook slaolie. En indien mogelijk wordt een erg ondervoed kind opgenomen in een Malward, een speciale afdeling in een ziekenhuis om bij ondervoede kinderen aan een herstel van de gezondheid te werken. Soms denken de ouders echter dat wanneer de regering hen helpt hun kind te voeden zij niet langer zelf verantwoordelijk zijn. Ouders wat dit betreft verantwoordelijkheidsgevoel bijbrengen is dan ook een voornaam onderdeel van het programma.
De oorzaken bestrijden
Vermoedelijk nog verstrekkender is de poging om de oorzaken van ondervoeding weg te nemen. Een daarvan is armoede. Wat kan er gedaan worden wanneer er eenvoudig niet genoeg geld beschikbaar is om al het benodigde voedsel te bekostigen?
In de streek Bicol gebruikten de onderzoekers een computer om volgens de wiskundige methode die bekendstaat als „lineaire programmering”, het probleem te onderzoeken. Na de computer gevoed te hebben met alle gegevens over de voedingsmiddelen in dat gebied, berekenden zij het goedkoopst mogelijke dieet dat een gezin van zes personen nog voldoende voedingsstoffen zou verschaffen. Het bleek echter dat zelfs met heel bekwaam inkopen doen, een man met het gemiddelde inkomen van die streek zijn gezinsleden niet van al het nodige zou kunnen voorzien. Volgens de computer zou hij maximaal voor 82 percent in de caloriebehoeften en voor 89 percent in de eiwitbehoeften van zijn gezin kunnen voorzien en wat de andere voedingsstoffen betreft voor zelfs nog minder kunnen zorgen. Alleen vitamine C en ijzer zou hij zijn gezin voldoende, kunnen verschaffen.
Om dit probleem te helpen oplossen worden gezinnen en gemeenschappen op het platteland aangemoedigd meer in de eigen behoeften te gaan voorzien door zelf voedsel te verbouwen op eventuele kleine stukjes grond die zij hebben. Scholen krijgen de aansporing tuinbouwprojecten te ondernemen, zowel om de kinderen daarin te onderwijzen alsook om de totale beschikbare hoeveelheid voedsel te vermeerderen. Tegelijkertijd wil de regering arme gezinnen uit de achterbuurten van de steden verhuizen en coöperaties en ondernemingen oprichten waardoor ze meer geld kunnen verdienen.
De rol van voorlichting
Ook is er op de scholen, via de nieuwsmedia enzovoort, een voorlichtingscampagne gaande, enkel om te verklaren welke voedingsmiddelen een gezin nodig heeft. Het voedsel is te verdelen in drie groepen: voedsel voor de opbouw van het lichaam, voor de energieverschaffing en voor de regulering van het lichaam. De voedingsmiddelen van deze laatste groep zijn rijk aan vitaminen en mineralen en werken mede aan de voorkoming van ontstekingen, nachtblindheid, bloedarmoede, krop en beri-beri. De typerende opbouw-voeding op de Filippijnen bestaat uit vlees, vis, melk, bonen, noten en eieren. Tot de energieverschaffers behoren rijst, maïs, brood, kokosnoot-olie, suiker en wortelgewassen als camote (zoete aardappel). En de regulerende voedingsmiddelen zijn onder andere groene bladgroenten, wortelen en fruitsoorten als mango, guave, meloen, papaya en banaan.
Een juiste bereiding van het voedsel is hierbij ook erg belangrijk. Huisvrouwen krijgen bijvoorbeeld de aanmoediging groenten eerst grondig in hun geheel te wassen en dan pas te snijden. Daarna moeten ze onmiddellijk gekookt worden. Dat alles om te voorkomen dat de in water oplosbare mineralen verloren gaan.
Maar jonge diëtistes die oude, ervaren huisvrouwen op deze manier koken willen leren, ontvangen lang niet altijd een gunstig gehoor. Op één kookdemonstratie riep een oude lola (grootmoeder) uit: „Waarom moet ik op mijn leeftijd anders gaan leren koken? Ik heb mijn kinderen met mijn manier van koken groot weten te brengen, ik kook op dezelfde manier voor hun kinderen, en ze vinden het lekker. Als ik nu verander, zullen ze wat ik kook, misschien niet meer willen eten. Dan worden ze mager en hebben jullie een nog groter probleem!”
Soms willen ouders ook niet geloven dat hun kinderen ondervoed zijn. Wanneer, zoals in één gebied, 80 percent van de kinderen onder de schoolgaande leeftijd op de een of andere wijze ondervoed is, schijnt ondervoeding als iets normaals geaccepteerd te worden.
Vaak ook zullen ouders als de moeder van Nonoy de eiwitbehoeften van een kind onderschatten. De ziekte „kwashiorkor”, die voortspruit uit een ernstig eiwittekort zou haar naam zelfs te danken hebben aan een Afrikaans woord dat zoveel betekent als „de ziekte van het wat oudere kind wanneer de volgende baby geboren wordt”. Wanneer het kind van de borst wordt genomen — heel vaak omdat er nu een jonger kind is dat de moedermelk nodig heeft — krijgt hij misschien alleen nog maar rijstwater of met water aangelengde melk te drinken. Soms ontvangt hij pas na zijn eerste levensjaar vast voedsel. Wanneer een kind zijn maag heeft gevuld, zal hij zich wellicht niet hongerig voelen, en de moeder, die zonder meer van haar kind houdt, zal gerustgesteld zijn, zonder te beseffen dat haar kind ondertussen ondervoed raakt.
In een ander geval kan het ook gebeuren dat een gezin gaat zitten om een maaltijd van vis en rijst te gebruiken (voedingsprodukten rijk aan bouw- en energiestoffen), maar dat de mannen van het gezin de meeste vis krijgen omdat zij op de velden moeten werken, terwijl de kinderen alleen maar een beetje krijgen om hun rijst mee op te eten. Zulke ouders begrijpen niet dat kinderen bouwstoffen nodig hebben voor een juiste groei en een goede geestelijke ontwikkeling.
Ondanks echter de honderden miljoenen peso’s die de lokale en landelijke overheid aan dit project wil besteden, naast het geld dat van bijdragen van privé-organisaties en in de vorm van buitenlandse hulp binnenkomt, zal het probleem waarschijnlijk nog groter worden. Het geboortencijfer van het land is vrij hoog, en daarom is ook een deel van de actie tegen ondervoeding gericht op het bevorderen van gezinsplanning.
Wat kan elk afzonderlijk doen?
Wat kan iemand persoonlijk doen wanneer hij in een gebied leeft waar ondervoeding heerst? Het algemene advies is, hier evenwichtig tegenover te staan. Men dient raad te willen aanvaarden en zich niet door oude tradities van de toepassing van nieuwe ideeën af te laten houden. Het is raadzaam een verscheidenheid van het beschikbare voedsel te eten en in gedachten te houden dat opgroeiende kinderen bouwstoffen nodig hebben. Geef hun daarom een voldoende deel van de hoeveelheid voedsel die voor het hele gezin beschikbaar is. En dit geldt ook zeker voor zwangere en zogende vrouwen.
Hebt u de beschikking over een stukje tuin, gebruik dat dan om het gezinsmenu aan te vullen. Misschien kunt u wat groenten of fruit verbouwen, of wellicht een aantal kippen fokken. Een loonarbeider zal zijn geld ook op de meest economische wijze willen besteden, door misschien wat minder rijst en wat meer lichaamopbouwende voedingsmiddelen te kopen. En zeker zal hij geen radio- of tv-toestel op afbetaling kopen wanneer zijn kinderen alleen maar rijst eten!
Christenen hier op de Filippijnen worden erg aangemoedigd door de belofte van Jezus Christus: „Blijft dan eerst het koninkrijk [van God] en Zijn rechtvaardigheid zoeken, en al deze andere dingen zullen u worden toegevoegd” (Matth. 6:33). Zij weten dat wanneer zij geestelijke dingen de eerste plaats in hun leven toekennen, het voor hen mogelijk is met voedsel, kleding en onderdak tevreden te zijn (1 Tim. 6:6-8). De bijbel instrueert hen ook niet spilziek te zijn en ijverig te werken om in de noodzakelijke levensbehoeften te voorzien. Bovendien zien zij de toekomst met optimisme tegemoet, omdat zij uitzien naar de tijd waarin God erop zal toezien dat ziekten — waaronder ook de sluipende ziekte van ondervoeding — tot het verleden zullen behoren. — Jes. 25:6-8.