Een bittere pil om te slikken
Door Ontwaakt!-correspondent in Zaïre
„VOLGENS mij hebt u malaria”, verklaarde de dokter. Mijn zware buikpijnen en hoofdpijn gaven mij weinig reden om te protesteren. Prompt kreeg ik een injectie vloeibare kinine van hem en daarna instructies hoeveel kinine ik de volgende paar dagen moest gebruiken. Gelukkig had de behandeling succes en duurde het niet lang of ik was weer gezond.
Die ervaring en het feit dat ik in een belangrijk kinine-gebied woonde, verhoogden mijn belangstelling voor deze stof. Miljoenen mensen in tropische landen, waar malaria veel voorkomt, slikken dagelijks bittere kinine-pillen. Maar wat is kinine? Waaruit wordt deze stof verkregen? En wat zijn de toepassingen ervan? Ik besloot een onderzoek in te stellen.
Naar de oorsprong
Kinine is een stof die wordt gewonnen uit de bast van kinabomen. Deze groeiden op de oostelijke helling van de Andes toen de Spanjaarden in de zestiende eeuw Zuid-Amerika binnendrongen. De ontdekkingsreizigers bemerkten dat de Indianen de bast van de boom voor medische doeleinden gebruikten, en begonnen zelf ook al gauw op kinabast te kauwen. Een lekkernij? Verre van dat! De bast had een onplezierige, bittere smaak, maar erop kauwen bleek een doeltreffende remedie tegen koorts.
Spoedig gingen onderzoekers aan de slag om de werkzame medische stof uit de bast te isoleren en gemakkelijker te kunnen toedienen. Een paar jaar na de eerste ontdekking door de Europeanen kwam proefondervindelijk vast te staan dat wanneer de bast in wijn wordt gelegd, de medische stof uit de bast in de wijn trekt. Een plezierige ontdekking omdat natuurlijk bij het drinken van aldus behandelde wijn de bittere smaak van de stof door de smaak van de wijn werd geneutraliseerd of versluierd en men haar toch binnenkreeg. Die „men” waren echter alleen de hooggeplaatsten en welgestelden omdat deze onttrekking toch nog wel moeilijkheden opleverde en bovendien omdat alle bast uit Zuid-Amerika moest worden geïmporteerd.
In het midden van de vorige eeuw dreigde de kinaboom in Zuid-Amerika uit te sterven. Men plantte hem echter over naar Java, waarna Indonesië vele jaren lang de voornaamste kina-leverancier was. Ook andere tropische landen gingen op de teelt van kinabomen over ten einde aldus de malaria te bestrijden. In 1938 maakte de kinaboom zijn entree in het Kongolese (thans Zaïrese) Kivu-gebied, een streek die zich de afgelopen jaren tot een van de voornaamste kinine-leveranciers heeft ontwikkeld.
Bezoek aan een kina-plantage
Ja, in Zaïre vertoeft men thans stellig op de goede plaats om meer over kinine te leren. Tal van grote kina-plantages liggen keurig gerangschikt op de glooiende, groene heuvels langs het Kivu-meer, in het oostelijke deel van Zaïre! Gaat u maar eens met me mee naar een van deze plantages.
Onze gids, de plantagebeheerder, verklaart dat het het beste is onze tocht te beginnen met een blik op de ontluikende kiemplantjes. Onze eerste stop is derhalve bij de kwekerij, aan het eind van een lange slingerweg tussen kinabossen door, in de kom van het dal, waar de omstandigheden ideaal geschikt zijn voor het ontkiemen van de kina-zaden. De grond is er rijk aan voedingsstoffen die door de regen van de omliggende heuvels naar beneden is gespoeld; er is een riviertje voor de watervoorziening, en bovendien ligt het dal warm en goed beschut.
In het midden bevindt zich een door rieten matten omgeven ruimte, waarbinnen lange, lage mattenhutten zijn gelegen, die eveneens van riet zijn en aan één kant een opening hebben. Er hangen zakken voor de opening zodat net de juiste, beperkte hoeveelheid licht kan binnendringen. We kijken in een van de hutten, en ons oog wordt getroffen door keurig onderhouden bedden, gevuld met duizenden tere plantjes. Nadat de grond geschikt is gemaakt, worden de zaadjes eenvoudig bovenop de bedden gezaaid, waar ze gaan ontkiemen. Elk bed, dat ongeveer een meter breed en verscheidene meters lang is, is met 2 gram zaad — neerkomend op ongeveer 4000 tot 5000 zaadjes — bezaaid. Onze mond valt open van verbazing wanneer onze gids vertelt dat één kilo van dat zaad wel ƒ 1900 kan kosten. Maar die verbazing verdwijnt weer enigszins wanneer hij ons vertelt dat één kilo zeker wel één miljoen afzonderlijke zaadjes telt.
De nieuwe zaailingen, die met een fijne nevel van vocht worden bestoven om beschadiging te voorkomen, worden voor de eerste maal overgeplant wanneer ze een hoogte van 10 centimeter hebben bereikt. Dan moeten ze echter nog steeds tegen felle zon en harde regen worden beschermd. Pas wanneer de plantjes anderhalf jaar oud zijn, gaat men ze in het open veld uitzetten.
Na de kweekplaats verlaten te hebben, beklimmen we de heuvels van de plantage zelf. We vragen ons af waarom alle plantages die we tot nu toe gezien hebben, op de hellingen van heuvels, en soms zelfs erg steile heuvels, zijn gelegen. Onze gids vertelt dat de kinaboom weliswaar gesteld is op een grote hoeveelheid water, maar toch niet van erge natte voeten houdt. En aan deze schijnbaar tegenstrijdige wensen wordt hier op de heuvelhellingen in Kivu uitstekend voldaan. Het klimaat levert voldoende regen — ongeveer 2 meter per jaar — en de helling van de heuvels zorgt voor voldoende afwatering. De plantage die we nu bezoeken, reikt tot een hoogte van ongeveer 2000 meter boven de zeespiegel.
De jonge loten worden op precies één meter afstand van elkaar in de grond geplaatst, waardoor het landschap is gesierd met in alle richtingen symmetrische rijen kinabomen.
Het is uiteindelijk de bast waar het om gaat en niet de een of andere vrucht. Het „oogsten” van de bast begint in het derde of vierde jaar van het leven van de boom, waarbij men te werk gaat volgens de methode van uitdunning; bomen die ziek zijn of niet voldoende ruimte hebben, worden gekapt. Dit uitdunnen gaat ongeveer twaalf jaar door, waarbij het aantal bomen steeds verder vermindert. Dit betekent echter niet dat er bij het omhakken van een boom een plaats vrijkomt of door een zaailing moet worden ingenomen; nee, men laat de stomp in de grond staan, en daar spruiten weer drie of vier nieuwe scheuten uit, die men laat uitgroeien. Op die wijze blijft de boom in produktie.
Naarmate we langs de wegen van de plantage verder lopen, maakt het vrolijke gezang van de vogels langzamerhand plaats voor een klepperend geluid. Verder gaande, komen we bij de oorsprong daarvan. Aan het eind van de weg zien we een lange rij jonge vrouwen en meisjes op hun knieën bezig met het afstropen van bast. Elk bezit daartoe een stuk steen en een stok van ongeveer een halve meter lengte, waarmee zij op de takken en boomstammen slaan die hun in hanteerbare lengtes door de bomenvellers en -zagers worden gebracht. Na een stuk stam of tak op de rotssteen te hebben gelegd, slaan de vrouwen er net zo lang op tot de bast los gaat zitten, waarna ze die er voorzichtig met hun vingers afpellen en op een groot kleed leggen. Aan het eind van de dag wordt hun hoeveelheid bast gewogen en geteld, en op grond daarvan krijgen ze hun loon uitbetaald.
Vervolgens gaat de bast naar grote betonnen droogplaatsen, waar jonge jongens de takken en bladeren weghalen die geen waarde hebben en de verdere verwerking alleen maar zouden belemmeren. Nadat de bast droog is, wordt hij in grote zakken gedaan en naar de fabriek vervoerd.
De winning van kinine
Onze nieuwsgierigheid was gewekt, dus besloten we ook de fabriek te gaan bezoeken om te zien hoe de feitelijke winning van kinine in zijn werk gaat. Aangezien dit een hoofdzakelijk chemisch proces is, zal ik niet op alle details ingaan, maar meer de algemene gang van zaken aangeven. Het eerste wat we zien, is hoe een hele vrachtwagen vol met zakken bast komt binnenrijden en wordt gewogen. De zendingen van diverse plantages worden gescheiden gehouden tot er een monster is genomen en daarvan een analyse is gemaakt. Het kininegehalte kan variëren van 5 tot 10 percent.
Na de vaststelling van het kininegehalte gaat de bast naar een molen en wordt daar tot stof vermalen, om vervolgens een chemisch proces te ondergaan. Tijdens de diverse stadia daarvan komt het in aanraking met onder meer natriumcarbonaat, zwavelzuur en natriumhydroxyde. Langzamerhand begint de kinine zich in pastavorm af te scheiden, en wordt vervolgens in een centrifuge gedroogd.
De diverse toepassingsmogelijkheden van kinine
In deze basisvorm gaat het grootste deel van de kinine naar diverse delen der wereld, alwaar het een verdere behandeling ondergaat, afhankelijk van de specifieke behoeften die het betreffende land of de farmaceutische firma heeft. De fabriek die wij bezochten, verwerkt per jaar wel 2250 ton bast, wat een opbrengst levert van tussen de 110 en 135 ton kinine. Alle kinine voor Zaïre wordt in deze fabriek vervaardigd, en grote hoeveelheden zijn daarnaast bestemd voor de export.
Het bestrijden van malaria en enkele andere ziekten is niet het enige doel van kinine. Aangezien het gevoelig is voor licht, wordt het ook gebruikt bij de vervaardiging van filmmateriaal. Bovendien is de kans groot dat uw glas bier, vooral wanneer het pils is, met behulp van kinine is bereid. In tonic zit kinine en veel mensen mengen dit met alcoholische dranken om zonder bittere pillen te hoeven slikken kinine tot zich te nemen. Diverse plastics bevatten eveneens kinine.
In zuivere staat wordt kinine heden ten dage steeds minder gebruikt. De toepassing van kinine-derivaten [van kinine afgeleide stoffen] neemt echter zienderogen toe. Iemand die met zuivere kinine wordt behandeld, zal wellicht bemerken dat zijn ogen, oren en maag nadelen ondervinden. Dit is niet het geval met de kinine-derivaten.
Voorzichtigheid blijft echter geboden, ook met dit geneesmiddel. In de World Book Encyclopedia staat hierover: „Artsen gebruiken heden ten dage nog steeds het geneesmiddel kinine om bepaalde storingen in het hartritme te behandelen. Kinidine of chinidine heeft dezelfde chemische formule als kinine en verschilt alleen in de wijze waarop de atomen in het molecuul zijn gerangschikt. Artsen geloven dat kinine en kinidine bij ongeboren kinderen abnormaliteiten kunnen veroorzaken en bevelen daarom aan dat zwangere vrouwen deze geneesmiddelen niet gebruiken alvorens eerst een arts te hebben geraadpleegd.”
Men schat dat een derde van de wereldbevolking te lijden heeft van malaria, vooral in de tropische delen van Noord- en Zuid-Amerika, Azië en Afrika, en dat er per jaar misschien wel twee miljoen mensen aan misschien wel twee miljoen mensen aan de gevolgen ervan sterven. In 1975 meldde de Wereldgezondheidsorganisatie dat haar programma ter uitbanning van malaria had gefaald. Ongetwijfeld zal daarom voor de roodbruine bast van de kinaboom voorlopig nog een belangrijke taak bij de bestrijding van de akelige gevolgen van deze ziekte zijn weggelegd. In elk geval hoop ik dat onze speurtocht naar de herkomst van kinine de bittere pil voor malarialijders wat verguld heeft.