Toen de Teton-dam brak

KUNT u zich voorstellen dat u rustig aan het vissen bent op een kalme stroom en dan de volgende minuut een steile rotswand moet opklauteren om aan een 90 meter hoge muur van water te ontsnappen? Wel, toch was dat precies hetgeen er vorig jaar op 5 juni op de rivier de Teton, in Amerika, gebeurde. De ooggetuigenverslagen van wat er plaatsvond toen de Teton-dam brak, vormen een verhaal dat vreemder is dan het meest fantastische verzinsel. Neem bijvoorbeeld wat een vissersgroepje overkwam:

De helderblauwe hemel maakte het tot een volmaakte zaterdag om op de Teton — volgens velen de „beste forellenrivier van de Amerikaanse staat Idaho” — te gaan vissen. En zo kon men om 11 uur ’s ochtends het groepje van vijf onder de Teton-dam bezig zien hun rubberbootje op te blazen, waarna ze zich langzaam stroomafwaarts lieten zakken en niet ver van de dam „voor anker gingen”.

Het was hun reeds opgevallen dat „het water een melkachtige kleur had gekregen”, toen ze van boven werden aangeroepen door een man die op de rand van de diepe kloof stond en die hen waarschuwde voor de mogelijkheid van hoog water, omdat er „een klein lek” in de dam was. De groep liet zich verder drijven, tot ze tot hun schrik een familielid op de rand van de kloof zagen staan, die zijn pistool afschoot en heftig met zijn armen naar hen zwaaide.

Dit, gepaard met de snelle stijging van het water, deed hen wel beseffen dat er iets ingrijpends moest zijn gebeurd. Eén vrouw in de groep vertelt: ’We begonnen als gekken naar de kust te peddelen en de kloofwand te beklimmen. Na achterom gekeken te hebben, zei ik de anderen dat ze de boot maar moesten laten gaan. Ik klom op een hoog punt en stopte even om op adem te komen; op dat moment zag ik een grote metalen container van ongeveer 15 meter doorsnee stroomafwaarts komen wentelen. De golven droegen hem als een kurk. Ik wist niet hoe snel ik verder moest klimmen!’

Net toen de groep de top had bereikt, vulde een hoge muur van water de 90 meter diepe kloof tot bijna aan de rand!

Deze watermassa, die de naam Teton-vloed kreeg, verplaatste zich met grote snelheid stroomafwaarts. Eén jonge visser kwam om het leven, en een andere liep zware verwondingen op, maar slaagde er toch in zich over een afstand van 8 kilometer te midden van het watergeweld drijvende te houden en daarna een boom te grijpen, waar hij enkele uren later uit werd gered.

Veel klokken stonden, door het uitvallen van de stroom, gelijktijdig om 3 minuten voor twaalf stil. En ook voor de meer dan honderdduizend bewoners van het Idaho-district leek de tijd stil te staan. Voordat de overstroming voorbij was, kwamen elf personen om het leven en raakten duizenden dakloos. De schattingen omtrent de schade liepen uiteen van 400 miljoen tot 1 miljard dollar! De oorzaak van die uitgebreide schade? De van vijf richtingen komende „aanval” van het watergeweld.

Toen de watermuur tegen een scherpe bocht in de rivier botste, veranderde de stroom niet volledig van richting, maar „sprong” gedeeltelijk over deze hindernis heen en zette zijn koers in westelijke richting voort; ook zocht het water zijn weg door de kleine dalen en valleien in dit heuvelachtige gebied, waardoor de waterstroom zich uiteindelijk in vijf armen vertakte. Maar natuurlijk bleef de grootste „arm” zijn vernietigende loop in zuidwaartse richting — het stroomdal van de Snake River (waardoorheen ook de Teton stroomt) — vervolgen.

Wat gebeurde er echter toen het water uit de kloof in de bredere dalen terechtkwam? D. Singleton, een ouderling van een gemeente van Jehovah’s Getuigen en eigenaar van een boerderij op zes kilometer van de dam, vertelde:

„Alles werd overspoeld”

„We waren bezig wat gereedschap in de bestelwagen te laden toen onze dochter uit Rexberg telefoneerde. Ze zei dat de Teton-dam was bezweken en er tegen iedereen werd gezegd dat men moest evacueren. Ik merkte op dat men misschien wat opgewonden was geraakt doordat er wat overtollig water uit het volle stuwmeer over de damwand was gelopen. Maar ze zei dat het ernstiger was. Goed, zei ik, we zorgen wel dat we hier wegkomen, en doe jij dat ook.

Ik maakte me niet al te bezorgd, maar we besloten naar de dam te rijden en zelf te kijken. Toen we arriveerden kwamen we mensen tegen die in paniek wegrenden. Eén blik maakte ons duidelijk wat er was gebeurd. Vanuit de kloof waarin de dam was gebouwd, spoelde een grote massa chocolade-bruin water het dal in. Aan de rand van het water hing een stofwolk. Wanneer de waterberg tegen bepaalde gebouwen aanbotste, sprongen ze door de druk uiteen.

We reden terug naar ons huis, en waarschuwden de mensen die we passeerden. Bij één woning waar men aanvankelijk niet wilde weggaan, raakte men pas overtuigd toen de elektriciteitspalen begonnen om te vallen. We waren nog maar drie kilometer van huis toen we zagen hoe een negen meter hoge muur van water onze boerderij trof. Alles werd overspoeld. Een gevoel van machteloosheid overviel ons. Overal was er verwoesting.

Later — het was ongeveer 5 uur ’s middags — liepen we terug naar onze boerderij. Ons huis was 130 meter meegesleurd en toen in elkaar gestort. Al onze andere gebouwen en ons landbouwmateriaal was vernield. Mijn boot en boottrailer hingen, nog aan elkaar gekoppeld, boven in de bomen.”

De meeste mensen in dit al snel overstroomde Wilford-gebied, hadden na hun eerste waarschuwing nauwelijks meer tien minuten de tijd om weg te komen. Sommigen zagen het water reeds op zich toe komen; anderen waren gealarmeerd door het akelige gekraak van neervallende bomen. Een vrouw zag „een bakstenen woning als een plastic poppenhuis in de lucht geworpen”.

Onmiddellijk vertrekken!

Rechtstreeks in de baan van de overstroming lag een keten van kleine stadjes, met Sugar City als eerste — waaruit gelukkig iedereen was vertrokken voordat het toen tien kilometer brede waterfront de huizen overspoelde. Ontwortelde bomen, timmerhout, zakken, en zelfs auto’s en landbouwgereedschap sloeg de huizen binnen.

Droevig genoeg dreven ook veel dode dieren in de stroom. Duizenden stuks vee bevonden zich in de baan van het overstromingsgeweld. En in veel gevallen bleef de eigenaars maar weinig anders over dan de deuren van hun stallen open te gooien en de dieren een vluchtkans te geven. Enkele dieren wisten inderdaad te ontkomen maar de meesten vonden de verdrinkingsdood.

Staats- en gemeentepolitie reden voor het watergeweld uit om iedereen te waarschuwen: „Onmiddellijk vertrekken! Nu!” De volgende plaats, Rexberg, deed dat maar net op tijd, want niet lang daarna stonden de huizen tot aan het dak in het water.

Naarmate de stroom zijn verwoestende loop verder zuidwaarts vervolgde, deden ook de daaropvolgende plaatsjes alle moeite om zo snel mogelijk te evacueren. Veel mensen verkeerden in grote verwarring. Omdat de snelheid van het water onmogelijk was te voorspellen, waren de aankondigingen van de verwachte komst van het water vaak onnauwkeurig. Met het uitvallen van de elektriciteit en het wegspoelen van diverse bruggen, raakte het verkeer en de communicatie gestremd.

Verscheidene steden vechten terug

Idaho Falls was de grootste stad in de baan van het water. Honderden vrijwilligers reageerden op de oproep om te helpen bij het treffen van noodmaatregelen. Het was een vreemd gezicht hen zaterdags in de hete zonneschijn zandzakken langs de oever van de Snake River te zien stapelen. Maar toen op zondag de nog zes meter hoge watermassa de stad trof hielden alle bruggen en aangebrachte waterkeringen het — eindelijk was het water beteugeld. De vrijwilligers die de hele voorgaande dag en nacht hadden doorgewerkt, hadden gewonnen.

Maar verder stroomafwaarts verliep het allemaal niet zo voorspoedig. Ondanks de inspanningen van grote aantallen vrijwilligers stroomde het water toch verscheidene plaatsen binnen. Op bijna 120 kilometer afstand van de dam, was de watermassa nog steeds een woeste en wilde stroom!

Pas maandagavond trok het water zich langzaam terug; de Teton-vloed was voorbij. In geteisterde plaatsen zocht men letterlijk de brokstukken bijeen. Velen waren dankbaar dat het overdag was begonnen, omdat ’s nachts veel meer mensen onverwacht door de ramp zouden zijn getroffen. Niettemin lag overal dezelfde vraag op ieders lip: Hoe kon dit ooit gebeuren?

Het kleine begin

Hebt u ooit het verhaal gehoord van de kleine Hollandse jongen die een lek in een dijk ontdekte en urenlang zijn vinger in het gat hield tot er hulp arriveerde? Hij werd een „held” genoemd en kreeg de eer voor de redding van een nabijgelegen stad! Zo was het ook een klein lek dat tot de Teton-dam-tragedie leidde; maar in dit geval kwam hulp te laat.

Tegen het moment van voltooiing bedroegen de bouwkosten 55 miljoen dollar. Maar op 5 juni 1976 werden om 8 uur ’s morgens de arbeiders aan de kant geroepen, omdat een lek dat nu reeds enkele dagen de aandacht had gevraagd, modderwater begon door te laten en er nog een ander lek was ontdekt. En aangezien het reservoir achter de dam tot de rand toe vol was, was de aanwezigheid van deze lekken een verontrustende zaak.

Men besloot twee bulldozers te gebruiken en daarmee grote keien in het gat in de damwand te duwen. Tegen die tijd had er zich aan de kant van het water echter al een onheilspellende draaikolk gevormd (wat wel duidde op de grote kracht van de weglekkende waterstroom). Bovendien zonk de grote bulldozer weg in het zand van de aarden dam, zodat de twee bestuurders besloten de voertuigen aan elkaar te koppelen en zodoende toch nog naar boven te komen. Maar al gauw kwam de opzichter om hen te sommeren hun machines in de steek te laten en zich naar boven te haasten. Er stroomde namelijk steeds meer water door het lek, waardoor achter in de dam een gapend gat ontstond.

Grote bulldozers reden nu op de bovenrand van de dam heen en weer om keistenen in de kolkende stroom aan de waterkant van de dam te laten vallen. Niettegenstaande dat, nam het lek snel in omvang toe, en vielen de twee reeds eerder gebruikte bulldozers ten prooi aan de steeds heftiger wordende waterstroom. Kort daarna moesten alle arbeiders en uitrustingsstukken van de dam verwijderd worden. De strijd tegen de watervloed was gestreden en verloren!

Een ooggetuige vertelt wat er vervolgens gebeurde: „Ik wist dat er een overstroming zou komen, maar van de omvang had ik feitelijk geen idee; het leek alsof de oceaan leegliep. Razendsnel volgde alles elkaar op. Telkens wanneer er [een aarden] deel van de damwand in het water viel, was het als een bomexplosie, een explosie van modder.”

Hoe kon er echter in weerwil van alle technische kennis zo’n lek in een dam ontstaan? Vijf weken later berichtte een technisch blad, Engineering News Record van 15 juli 1976, dat volgens een panel van deskundigen „vijf oorzaken als het meest waarschijnlijk in aanmerking kwamen voor de ramp met deze 93 meter hoge dam”. Vooral vermoedde men fouten in het „specie-gordijn”. Wat men daaronder verstaat?

Wel, wanneer de soort van rotsgrond onder of aan de zijkanten van een dam vermoedelijk poreus is, worden er rijen brede gaten in het gesteente geboord en volgespoten met beton. Deze betonnen muur, het „specie-gordijn”, moet voorkomen dat er water onder of langs de dam gaat sijpelen. Kennelijk heeft dit „specie-gordijn” bij de Teton-dam niet goed gefunctioneerd, zodat aan één kant, waar de dam op de dalwand aansloot, water begon door te sijpelen. En nadat dit water eenmaal die kant van de dam had weggevreten, was het nog maar een kwestie van tijd voordat dat verzwakte deel van de dam onder het gewicht van het achterliggende water bezweek.

Reactie

Tijdens en na de ramp kwamen duizenden mensen in beweging om de overstromingsslachtoffers bij te staan. De reactie van Jehovah’s Getuigen in het gehele westen van de V.S. werd „overweldigend” genoemd. Eén slachtoffer vertelde het hartverwarmende verhaal hoe hij „zondagsmorgens bij het opstaan, een vrachtwagen met voedsel, kleding en beddegoed voor zijn huis zag staan met twee broeders [mede-Getuigen] slapend en wel in de cabine. Zij hadden bijna de hele nacht doorgereden”.

Uit Utah kwam een dertien meter lange vrachtwagen met hulpgoederen en uit Californië een grote trekker met oplegger. Eén van de ontvangers merkte op: „Er verscheen zoveel hulp, dat we niet wisten wat we met alles moesten doen. We wisten echter dat de broeders het hadden gezonden voor iedereen die in nood verkeerde, daarom deelden we alles met onze buren en anderen die in dezelfde omstandigheden verkeerden als wij.” Al gauw konden degenen die de leiding over het hulpwerk van de Getuigen hadden, zeggen: „Stop, het is genoeg!”

Terugdenkend aan die driedaagse verschrikking komt men tot ontstellende contrasten. Hoewel de meeste mensen met elkaar samenwerkten en elkaar vriendelijk te hulp kwamen, en sommigen zelfs hun leven riskeerden om anderen te redden, hadden politiebeambten en andere wetshandhavers spoedig ook veel te stellen met plunderaars, terwijl toch de staatspolitie de toegang van buiten tot het rampgebied had afgegrendeld; kennelijk waren deze ongevoelige plunderaars de „buren” van de slachtoffers.

Verdere contrasten traden naar voren bij de houding ten opzichte van verloren bezit. Velen waren bezorgd voor hun financiële toekomst. Maar ook hoorde men reacties als deze, van een vrouw die zei: „Het was verschrikkelijk. Maar ik ben erg blij dat de mensen die mij het meest na staan, allemaal gespaard zijn. Ik geloof stellig dat men meer is gaan beseffen dat het de mensen en niet de materiële bezittingen zijn, die tellen.”

Maar welke les de Teton-overstroming ook inhield, hij liet duidelijk zijn sporen achter — op het land en bij de overlevenden. — Ingezonden.

[Illustratie op blz. 7]

Het reusachtige gat in de dam na de doorbraak

[Verantwoording]

Met welwillende toestemming van het Amerikaanse ministerie van binnenlandse zaken