De behoefte aan financiële zekerheid
IEDEREEN, ongeacht hoe oud hij is, verlangt naar financiële zekerheid. Vooral echter wanneer men gevorderd in leeftijd raakt, doet de behoefte aan zulk een zekerheid zich steeds meer voelen. Vaak bestaat dan de noodzaak minder te gaan werken of daar zelfs helemaal mee op te houden. Toch willen ook bejaarden een waardig en redelijk comfortabel bestaan genieten.
Ter ondersteuning van de bejaarden en anderen kennen veel landen ter wereld „sociale voorzieningen”, regelingen die zijn bedoeld om aan personen die daar behoefte aan hebben, uitkeringen te verschaffen: aan bejaarden, invaliden en werklozen, weduwen en wezen, en medische verzorging aan hen die dat niet uit eigen middelen kunnen opbrengen.
Qua omvang een van de grootste systemen op dit gebied treft men aan in de Verenigde Staten, een belangrijke fundamentsteen van de Westerse economie, zodat hetgeen daar op sociaal en financieel gebied gebeurt, van groot belang is voor de situatie elders.
Over de gehele wereld zal men misschien verwachten dat de Verenigde Staten met al hun voorspoed en rijkdom wel een doeltreffend voorzieningensysteem voor de noodlijdenden hebben opgebouwd, met inbegrip van een redelijke zekerheid voor de ouderen die na een leven van hard werken met pensioen gaan.
Is dit echter het geval? Is dit elders het geval? Veel autoriteiten zeggen thans Nee. Zij spreken over ernstige en toenemende problemen en uiten hun grote bezorgdheid over de sociale-zekerheidsstelsels.
Kernproblemen
De twee kernproblemen in verband met sociale voorzieningen zijn: (1) Hoe komen we aan de toenemende hoeveelheid geld die nodig is om het stijgende aantal personen dat voor een sociale uitkering in aanmerking komt, van inkomsten te voorzien? (2) Wat te doen aan het feit dat velen, in het bijzonder de bejaarden, aan de uitkeringen niet voldoende hebben?
Volgens sommige economen zijn de problemen niet zo ernstig. Anderen zijn echter „gealarmeerd” wegens de toenemende moeilijkheden. „Sociale zekerheid thans een bedrog?” zo vroeg de kop in een Detroitse krant. Het artikel suggereerde van wel.
Het eerste belangrijke probleem, de financiering van alle sociale voorzieningen, treedt thans steeds duidelijker aan het licht. Het wordt duidelijk dat de huidige financieringsmiddelen ontoereikend zijn. Zo verklaarde mr. C. van Veen van het Verbond van Nederlandse Ondernemingen over de situatie in Nederland:
„Als er niet snel wordt ingegrepen in de stijging van de sociale premies zal een situatie met een onmogelijk zware premiedruk ontstaan met ernstige gevolgen, zowel voor de inkomens als de bedrijfswinsten en de werkgelegenheid.” — De Telegraaf, 12 februari 1976.
Iets soortgelijks verklaarde het Amerikaanse Instituut voor Economisch Onderzoek: „De Sociale Verzekeringswet is een tijdbom geworden, die snel de korte jaren wegtikt naar een financiële ramp.”
Wat het andere belangrijke probleem betreft, of de uitkeringen voldoende bestaanszekerheid bieden, velen hebben het sterke gevoel van niet. Vooral de ouderen behoren daartoe. En het droeve feit is ook inderdaad dat in heel veel landen, waaronder de Verenigde Staten, ondanks de sociale verzekeringsprogramma’s, het voornamelijk de ouderen zijn die in behoeftige omstandigheden verkeren!
Een hulp
Hiermee wil overigens niet gezegd zijn dat aan zulke regeringsregelingen geen goede kanten zouden zitten. Integendeel, elke financiële hulp aan ouderen, zieken, werklozen en gehandicapten is waardevol en welkom.
Nog niet zo lang geleden bestond er wat dit betreft geen enkele hulp van de regering. Slechts in deze eeuw, en dan nog pas de afgelopen tientallen jaren, zijn sociale overheidsvoorzieningen voor de bejaarden en andere hulpbehoevenden in de meeste landen gemeengoed geworden. In het verleden bestond hier trouwens ook niet zo’n behoefte aan. Een groot deel van de bevolking leefde op het platteland, waar gewoonlijk familieleden voor hun eigen bejaarden zorgden en vrienden bereid waren hulp te verlenen.
Toen echter het industriële tijdperk zijn intrede deed, en de arbeiders bij miljoenen het platteland verlieten en in de steden gingen wonen, waar de fabrieken stonden — een verschijnsel dat zich vooral in Europa en Noord-Amerika voltrok — raakten de banden met familieleden en vrienden losser. Vriendschappen bleken in de stad moeilijker aan te knopen. Hulp van familieleden of vrienden was niet meer zo waarschijnlijk of makkelijk te verkrijgen als daarvoor, toen allen zich in nauwer aaneengesloten plattelandsgemeenschappen bevonden.
Maar naarmate de industrie-arbeiders in aantal en macht groeiden, was het mogelijk om meer voorzieningen los te krijgen. Langzamerhand werden de regeringen onder druk gezet om te helpen.
Een van de eerste industrielanden die een soort van sociale-verzekeringsregeling in het leven riep, was Duitsland. Een ongevallenverzekering werd daar in 1883 ingevoerd en een gezondheidsverzekering het jaar daarop. Verplichte sociale bijstand kwam in 1891.
Pas na de crisis echter van de jaren ’30 werd de noodzaak van regeringshulp goed duidelijk. In alle industriële landen kwamen miljoenen mensen zonder werk. In het boek Social Security in Canada („Sociale zekerheid in Canada”) wordt bijvoorbeeld over dat land gezegd: „De wijdverbreide werkloosheid tijdens de depressie van de jaren ’30 dwong tot de ontwikkeling van een aantal steunmaatregelen voor werklozen.”
In Nederland is rond 1900 de grondslag gelegd voor de sociale wetgeving. De eerste sociale wet was de ongevallenwet van 1901, alleen in gevaarlijke bedrijven. Daarna kwam de invaliditeitswet, thans vervangen door de Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO). In 1952 werd een verplichte verzekering ingevoerd tegen de geldelijke gevolgen van de werkloosheid, de Werkloosheidswet (WW). Met ingang van 1957 trad een verplichte volksverzekering tegen de oude dag in werking, de Algemene Ouderdomswet (AOW), daarna volgde een verdere uitbouw van de sociale voorzieningen: de Algemene Weduwen- en Wezenwet, de Algemene Kinderbijslagwet en de Algemene Wet bijzondere ziektekosten, terwijl met ingang van 1 oktober een nieuwe voorziening in werking zal treden, de Algemene Arbeidsongeschiktheidswet (AAW), die voor het eerst inkomenszekerheid zal bieden aan vroeg-gehandicapten en zelfstandigen.
In 1975 waren er in Nederland volgens gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek ca. 1 1/2 miljoen bejaarden en ca. 500.000 weduwen, wezen, langdurig zieken en gehandicapten die van een uitkering profijt trokken. Meer dan 200.000 werklozen ontvingen een werkloosheidsuitkering, terwijl daarnaast miljoenen geld ontvingen wegens een kortstondige ziekte of wegens afhankelijke kinderen.
In de meeste landen gaat echter het grootste bedrag aan sociale uitkeringen naar de bejaarden (in Nederland in 1974 bijna ƒ 10 miljard van de totale ƒ 33 miljard). Meestal is de leeftijd waarop men voor een bejaardenpensioen in aanmerking komt, ongeveer 65 jaar, terwijl in sommige landen, zoals de Verenigde Staten, de mogelijkheid bestaat om alreeds vroeger, bijvoorbeeld op 62-jarige leeftijd met werken op te houden en een beperkte uitkering te ontvangen.
Hoe worden de sociale uitkeringen echter gefinancierd? Wat zijn de uitkeringen? Zijn ze voldoende voor een redelijk bestaan? En verkeren de systemen in moeilijkheden?