De vele gedaanten van psychische gestoordheid

DE TRAGEDIE van psychische gestoordheid kent vele gedaanten. Men zou dit kunnen vergelijken met een acteur die verschillende kostuums of vermommingen draagt, afhankelijk van het karakter dat hij moet uitbeelden.

Er bestaat zoveel onzekerheid over psychische stoornissen of geestesziekten dat enkele algemeen bekende psychiaters zelfs beweren dat er in feite geen geestes-„ziekten” bestaan! Zij menen dat er veeleer gesproken moet worden van ’afwijkend gedrag’. Niettemin is aangetoond dat bloed van schizofrene personen geestelijk gezonde mensen tijdelijk geestesziek kan maken indien zij het via een injectie krijgen toegediend — een resultaat dat bovenstaande bewering lijkt te logenstraffen, vooral als men bovendien nog bedenkt dat de toestand vaak erfelijk is.

Er zijn ook autoriteiten die ernstig bezwaar maken tegen het gebruik van woorden als „schizofrenie” en „manisch depressief” bij het beschrijven van geestelijke of psychische stoornissen. Volgens hen maken deze namen, die bij veel mensen een akelige en dreigende klank hebben de zaak alleen maar erger.

Een patiënt en zijn familieleden dienen zich echter nooit door een diagnose of door een naam die aan een ziekte is gegeven, van hun stuk te laten brengen of de hoop op te geven. Het is namelijk een vaststaand feit dat geestesziekten maar zelden precies zijn te definiëren wat hun symptomen en oorzaken betreft. Dit maakt de diagnose en de behandeling onnauwkeurig en geeft dan ook aanleiding tot soms aanzienlijke meningsverschillen onder autoriteiten. Zo bestaat er momenteel nog steeds onenigheid over de vraag welke naam precies aan welke stoornis moet worden gegeven.

„Organische ziekten”

Het is algemeen gebruikelijk om geestelijke stoornissen in twee klassen onder te verdelen: die van de „organische” en van de „functionele” stoornissen. Tot de vele vormen van organische gestoordheid behoren de stoornissen die reeds aanwezig zijn bij de geboorte of kort daarna, zoals spastische zwakzinnigheid, mongolismus, cretinisme en andere vormen van geestelijke achterstand.

Andere organische stoornissen treden pas later in het leven op, zoals de dementie in haar diverse gedaanten, die vaak worden gekarakteriseerd door kindsheid. Dergelijke geestestoestanden doen denken aan de woorden van Shakespeare: ’Eénmaal een man, doch tweemaal een kind.’

Neurosen

In tegenstelling tot de geestelijke stoornissen van organische aard, staan de functionele geestesziekten, waarvan de neurose een veel voorkomende en milde vorm is. Zij die aan een neurose lijden, worden „neurotici” genoemd, een woord waaraan men gewoonlijk ten onrechte de opvatting verbindt dat er in feite weinig of niets met de persoon aan de hand is.

Niets is echter minder waar. Een neurotische persoon reageert weliswaar nog volledig op de werkelijkheid, maar is gehandicapt door wantrouwen, gespannenheid of gebrek aan vertrouwen. Iemand die aan een neurose lijdt, kan zich overmatig bezorgd maken over zijn werk, zijn familie of zijn gezondheid. Misschien bezit hij een buitensporige angst voor mensen of situaties — angst bijvoorbeeld om een lift te gebruiken. De symptomen kunnen bestaan uit dwangmatig eten, voortdurende gehaastheid, of hevige woedeuitbarstingen bij de minste of geringste aanleiding. In het algemeen is een neuroticus zich van zijn probleem bewust, maar is hij onkundig van de oorzaak, terwijl hij zijn probleem ook niet onder de knie schijnt te kunnen krijgen.

Misschien denkt u dat een neurose snel herkenbaar is. Maar ook dat hoeft niet, aangezien neurosen zich vaak bedekt doen gelden. In veel gevallen zijn ze namelijk, vanwege het psychosomatische beginsel waaraan ons lichaam onderworpen is, de oorzaak van lichamelijke kwalen. De kans is dus groot dat de lijder zich op lichamelijke kwalen concentreert in plaats van zich met de werkelijke oorzaak daarvan bezig te houden. Neurosen kunnen zich wat dat betreft op verschillende manieren manifesteren, onder andere in de vorm van spijsverteringsstoornissen, hartmoeilijkheden, problemen met de ademhaling en huiduitslag.

In tegenstelling tot de neuroticus heeft de psychotische of werkelijk aan krankzinnigheid lijdende persoon met een veel ernstiger probleem te kampen. Hij verliest geheel het contact met de buitenwereld en reageert volkomen abnormaal. Er bestaat derhalve een gezegde: „De neuroticus bouwt luchtkastelen, de psychotische persoon leeft erin en de psychiater int de huur.”

De depressieve vorm

Hoewel alle neurotische personen kunnen lijden aan neerslachtigheid of depressieve buien, gaat het psychotisch-depressieve stadium gewoonlijk dieper, en is dit een zwaardere vorm van geestelijke gestoordheid. De depressieve waan (in meer of minder ernstige vorm) is wel „de voornaamste geestesziekte in de Verenigde Staten” genoemd. De Wereldgezondheidsorganisatie van de Verenigde Naties noemt het ’s werelds gezondheidsprobleem nummer één. En het huidige decennium is al aangeduid als „het tijdperk van de melancholie”, wegens het veelvuldig voorkomen ervan.

Depressies gaan met gevoelens van eenzaamheid gepaard en in het bijzonder ook met gevoelens van hopeloosheid en nutteloosheid. Ongetwijfeld valt hieraan het grote aantal zelfmoorden onder lijders aan een depressie toe te schrijven, wel zesendertig maal zoveel als onder de bevolking in het algemeen. Vaak gaan deze personen gebukt onder een extreem schuld- of minderwaardigheidsgevoel. Zij hebben wellicht weinig belangstelling voor voedsel, kleding of leden van de andere sekse. Zulke symptomen zijn eveneens het kenmerk van wat wel populair een „zenuwinstorting”a wordt genoemd. Vrouwen lijden sneller aan depressies dan mannen.

In haar meer ernstige vorm wordt deze stoornis wel aangeduid als „endogene depressie” of „melancholie”. Veel aldus aangetaste personen schommelen tussen een toestand van opwinding en activiteit en periodes van zware melancholie. Mensen die aan deze psychose van ’op- en neergang’ lijden, worden „manisch-depressief” genoemd. Het zijn deze personen die zich vaak agressief en vernielzuchtig gedragen, hoewel het ook voorkomt dat ze in hun „manische staat” hoogst creatief zijn.

De schizofrenieën

Schizofrenie behoort tot de ernstigste en meest voorkomende vormen van geestelijke gestoordheid. Ook de schizofrenie kent tal van verschijningsvormen en is daarom in feite een verzamelnaam voor ziektetoestanden waarover psychiaters vaak in het meervoud, als schizofrenieën, spreken. Het is in de Verenigde Staten de meest voorkomende ziekte waarvoor mensen in een kliniek of ziekenhuis worden opgenomen. Terecht is er wel gezegd dat hartziekten in deze tijd de voornaamste doodsoorzaak zijn, maar dat schizofrenie de meeste hartziekten veroorzaakt.

Ongeveer drie op elke honderd mensen zullen te eniger tijd in hun leven in meer of mindere mate door schizofrenie worden gekweld, voornamelijk tussen hun zestiende en dertigste levensjaar. Geheel in overeenstemming met de feiten is schizofrenie wel gedefinieerd als „een van de meest verwoestende en tot ontreddering leidende ziekten die de mens kent” en „een van de schrikwekkendste menselijke ervaringen”.

Zij die aan een schizofrenie lijden, trekken zich vaak uit het sociale leven terug en sluiten zich op in een eigen fantasiewereld, die zelfs gekenmerkt kan worden door waanvoorstellingen en/of hallucinaties. Er vinden grote veranderingen plaats in de werking van hun zintuigen, in hun gevoelens en in hun gedrag. Mensen en voorwerpen kunnen vreemde vormen gaan aannemen; het voedsel kan een vreemde smaak krijgen; geuren worden walgelijk en geluiden misschien ondraaglijk luid of nauwelijks hoorbaar. Inwendig lijdt de persoon wellicht aan depressie, spanning en vermoeidheid. Tot de ernstige schizofrenieën behoort de paranoïde schizofrenie, waarbij de patiënt in allerlei wanen kan leven: grootheidswaan, achtervolgingswaan, ontrouwwaan, enzovoort; ook catatonie is een vorm van schizofrenie, een vorm die wordt gekenmerkt door het verlies van spraakvermogen en/of de beweging van iemands ledematen.

In het algemeen zijn degenen die aan de een of andere vorm van schizofrenie lijden, gevaarlijker voor henzelf dan voor anderen. In een omgeving die volledig bewoond zou worden door schizofrenen, zouden volgens één psychiater veel minder gewelddaden voorkomen dan in een gemiddelde omgeving. Het zelfmoordcijfer ligt onder deze patiënten echter twintig maal zo hoog als gemiddeld. Naar schatting treedt bij één derde van de lijders spontaan herstel op, een ander derde deel blijft op hetzelfde peil staan, terwijl bij het overige derde deel het ziektebeeld verslechtert. Hierbij moet overigens worden opgemerkt dat de gemiddelde schizofreen voor het grootste deel van zijn leven niet werkelijk krankzinnig genoemd kan worden. Schizofrenen hebben en kunnen dus opmerkelijke verbeteringen ondergaan.

Overactieve en autistische kinderen

Ook onder zeer jonge mensen eisen mentale en emotionele stoornissen hun tol. Een moderne ziekte waaraan steeds meer kinderen gaan lijden, is hyperkinesie of overactiviteit. Zulke kinderen zijn voortdurend in de weer. Zij zijn rusteloos, lastig en kunnen maar zeer kort hun aandacht ergens bijhouden; constant springt hun geest van het een op het ander over. Vijf percent van de Amerikaanse kinderen, ofte wel ruim anderhalf miljoen, voor het merendeel jongens, hebben last van deze aandoening.

In uiterste tegenstelling hiermee zijn er ook kinderen die lijden aan autisme, een geestelijke toestand welke „wordt gekenmerkt door dagdromen en fantaseren gepaard gaande met een gebrek aan belangstelling voor de buitenwereld”. Ook deze geestelijke stoornis komt veel meer onder jongens dan onder meisjes voor — viermaal zoveel om precies te zijn. Dertig jaar geleden waren zowel de term als de stoornis nagenoeg onbekend. Maar thans zijn vastgestelde gevallen van autisme vrij algemeen. In Amerika, Engeland, Duitsland en Japan zijn zelfs gemeenschappen voor autistische kinderen ingericht (opmerkelijk dat dit allemaal hoog-geïndustrialiseerde landen zijn waar druk en spanningen overheersen).

In het voorgaande is slechts een beschrijving gegeven van de meer gewone of beter bekende vormen van geestesziekten. De geestelijke gestoordheid kan tal van gedaanten aannemen, terwijl ook bij elk de graad van ernst kan variëren van zeer mild tot zwaar. Ongeacht de naam die men aan een toestand geeft, zijn er geen twee gevallen die volkomen gelijk zijn.

Maar hoe komt het dat zich bij sommige mensen wel een geestesziekte ontwikkelt en bij anderen niet? Wat zijn de grondoorzaken van geestelijke gestoordheid?

[Voetnoten]