Wat zijn de wortels van het probleem?
GENIET u een goede geestelijke gezondheid? Zo ja, dan hebt u reden om dankbaar te zijn. Toch is het goed iets te weten over de basisfactoren die er de oorzaak van kunnen zijn dat u dit waardevolle bezit verliest. Het is niet voldoende te weten welke omstandigheden „aanleiding” kunnen geven tot geestelijke stoornissen — een plotselinge tragedie bijvoorbeeld, ernstige ziekte, verlies van werk, en soortgelijke voorvallen. Want willen deze gebeurtenissen tot een geestelijke stoornis leiden, dan moeten er eerst al basisomstandigheden zijn die het verlies van ons geestelijke evenwicht zullen bespoedigen.
Deze grondoorzaken zou men in drie basiscategorieën kunnen onderverdelen: (1) de sociale omgeving of het „milieu” waarin men leeft, waarbij inbegrepen onze verhouding tot anderen, onze economische omstandigheden, enzovoort; (2) biologische factoren, met inbegrip van erfelijkheid en stofwisseling; en (3) stoornissen in de persoonlijkheid.
De „milieu”-factor
Van de omgeving of het „milieu” waarin men leeft, kan gezegd worden dat het een belangrijke rol bij het ontstaan van geestesziekten speelt, vooral gezien de beslommeringen en de spanningen die de moderne levenswijze met zich brengt. Dit is een zo algemeen erkend en aanvaard feit dat Langner en Michael een dik boek aan dit onderwerp hebben gewijd, met als titel Life Stress and Mental Health („Spanningen in het leven en geestelijke gezondheid”). Ook de Noorse Dr. K. Evang zet uiteen: „Al zijn grote aantallen mensen bestand tegen enkele van de meest gevreesde lichamelijke ziekten, toch schijnt bijna iedereen ontvankelijk te zijn voor geestesziekten als de druk en spanningen maar sterk genoeg en de sociale omstandigheden maar voldoende ongunstig zijn.”
Ook in de publikatie The Schizophrenias — Yours and Mine („Uw en mijn schizofrenieën”) wordt de omgeving als factor erkend. Eén opschrift in dit werk luidt: „Wat kunnen schizofrenen doen om spanning te verminderen?” In antwoord daarop werd gesteld: „Verhuis naar een onbewoond eiland, of word een kluizenaar!” Maar, zo wordt eraan toegevoegd: „Deze vluchtplekken . . . zijn steeds moeilijker te vinden.”
Dat een vlucht uit de spanningen van het moderne dagelijkse leven kan bijdragen tot een goede geestelijke gezondheid, blijkt uit het voorbeeld van enkele mannen die in Amerika werkzaam zijn op een geïsoleerd weerstation boven op de top van de Washington-berg in de staat New Hampshire, waar naar verluidt het slechtste weer ter wereld heerst. Uitleggend waarom zij er de voorkeur aan gaven daar te leven zei een van deze mannen: „Er zijn geen spanningen, geen verkeer, geen bazen die je op je vingers staan te kijken. We hebben allemaal beter betaalde betrekkingen voor deze post opgegeven. De mensen denken dat wij gek zijn, maar dat zijn we niet. . . . We leven in vrede met de wereld.”
Gevoelens van vijandschap, verbroken gezinsbanden, armoede en rassendiscriminatie zijn andere „milieu”-factoren die ten grondslag kunnen liggen aan geestelijke stoornissen. Tot deze categorie moeten ook zelfzuchtige ambities en hebzucht van de zijde van de ouders gerekend worden; de geest van hun kinderen loopt grote kans hierdoor geschaad te worden.
Met de oude dag komt er nog een ander soort van „omgeving” die heel goed de basis kan worden van een geestesziekte. Dr. Evang beschrijft als volgt de karakteristieke omgeving die voor oudere mensen zo schadelijk is: „Het gemis aan zinvolle activiteit, het gevoel vergeten te zijn, in inrichtingen geïsoleerd zijn van de rest van de maatschappij, de abrupte daling van het inkomen.” Een bekende Amerikaanse psychiater verklaart zelfs dat „seniele aftakeling” bij oudere mensen waarschijnlijker het gevolg is van zulke omstandigheden dan van een werkelijk verval van het lichaam.
De biologische factor — erfelijkheid
En toch, hoewel veel mensen onder ongunstige omstandigheden leven, zijn er desondanks maar betrekkelijk weinigen die als gevolg daarvan aan een geestesziekte lijden. Waarom is de omgeving slechts op betrekkelijk weinig en niet op alle mensen van invloed?
Hoogstwaarschijnlijk moet dit aan de erfelijkheid worden toegeschreven. Sommige mensen hebben aanleg voor een bepaalde geestesziekte. Zij zijn reeds vanaf hun geboorte niet voldoende toegerust om aan de spanningen van het leven het hoofd te bieden. Hun situatie komt overeen met die van mensen die financieel arm worden geboren. Arm geborenen lopen een groter risico om in de schulden te raken of van de bijstand te moeten leven dan de rijk geborenen. Zo zijn er ook mensen die vanwege de erfelijkheid in emotioneel opzicht „arm” zijn geboren en een grotere kans lopen om psychisch „in de schulden” te raken en aan de een of andere geestelijke stoornis te gaan lijden.
Een ondersteuning van deze illustratie en conclusie verschaffen de volgende woorden van Dr. D. Rosenthal: „In de meeste gevallen moet er een erfelijke factor aanwezig zijn wil er zich schizofrenie ontwikkelen. Maar zonder ernstige spanningen van buitenaf hoeft de ziekte bij hen die er aanleg voor hebben, niet aan de dag te treden.”
Onderzoekingen hebben onthuld dat hoe nauwer iemand verwant is aan een schizofreen, hoe groter de waarschijnlijkheid is dat ook hij een slachtoffer van deze stoornis zal worden. Wanneer bijvoorbeeld een van de ouders aan deze ziekte lijdt, is de kans dat ook een kind van hen eraan zal lijden, één op de zes. Als beide ouders schizofreen zijn, is deze kans voor de kinderen vier op de zes.
Dat schizofrenie zo’n lichamelijke oorzaak kan hebben, werd aangetoond door een groep psychiaters die bloed van schizofrene personen injecteerden bij twee normale gevangenen die zich vrijwillig als proefpersonen hadden aangeboden. Niet lang na de injectie verviel een van hen in een soort staat van verdoving en had last van hallucinaties. De ander werd paranoïde en dacht dat iedereen over hem sprak. Na ongeveer twee uur werden beiden weer normaal.
Ook met betrekking tot de grondoorzaak van depressies zijn onderzoekers op het gebied van de psychiatrie tot soortgelijke conclusies gekomen. Zo wordt ons verteld dat „steeds meer onderzoekresultaten erop duiden dat bepaalde vormen van geestelijke depressie erfelijk zijn . . . dat iemand een 10-maal zo grote kans loopt ’primair’ depressief te raken [de plotseling intredende vorm] als ook een lid van zijn naaste familie aan depressie lijdt”. Sommige psychiaters houden het erop dat dit te wijten is aan een fout in de chemische lichaamshuishouding of een chemische afwijking in de hersenen.
Nog een biologische factor — de stofwisseling
Momenteel bestaat er een toenemende belangstelling voor de rol die verkeerde voeding bij het ontstaan van geestesziekten kan spelen, waarbij men vooral denkt aan de nadelige invloed van deze voeding op de stofwisseling. Zo is er bijvoorbeeld de afgelopen jaren door Dr. J. F. Greden, verbonden aan het Militair Medisch Centrum te Washington, D.C., een psychiatrisch onderzoek hiernaar verricht. Coffeïne is volgens hem een van de boosdoeners. De grote doses van deze stof in koffie, thee, hoofdpijntabletten en andere veelgebruikte produkten als coladranken, enz., zijn, naar hij zegt, de oorzaak van bepaalde geestesziekten. In een toespraak op de jaarvergadering van het Amerikaanse Psychiatrische Genootschap verklaarde hij:
„Voor een onbepaald aantal (mensen) zou de verwijdering van één drug — coffeïne — wellicht van grotere waarde zijn dan de toevoeging van een tweede.” Bepaalde gevallen van geestelijke gestoordheid beschreef hij als „cafeïnisme”, terwijl hij verder uiteenzette dat er rusteloosheid, geïrriteerdheid, slapeloosheid, hoofdpijn, hallucinaties, spiertrekkingen, overgeven en diarree door veroorzaakt kunnen worden, ofschoon hij ook liet uitkomen dat sommige mensen wel vijftien of meer koppen koffie per dag kunnen drinken zonder daar enige nadelige gevolgen van te ondervinden, terwijl anderen door twee kopjes al van de wijs zijn.
Van een zelfde belang zijn de ontdekkingen van de Britse psychiater R. Mackarness. Hij gelooft dat er in veel gevallen van geestelijke gestoordheid sprake is van een omgekeerde werking van het psychosomatische beginsel — dus dat in plaats dat de geest het lichaam ziek maakt, het lichaam de geest in een zieke toestand brengt. Waardoor? Door een allergie. Hij vertelt van patiënten die jarenlang ziekenhuizen en psychiatrische klinieken waren afgelopen, maar genazen toen zij bepaalde voedingsmiddelen waarvoor zij allergisch waren, uit hun voeding verwijderden. De specifieke voedingsmiddelen waarvoor zij allergisch waren, verschilden van patiënt tot patiënt.
Een gestoorde persoonlijkheidsstructuur
Behalve biologische en omgevingsfactoren, is er ook de factor van de gestoorde persoonlijkheidsstructuur. Dit is vaak grotendeels te wijten aan het in gebreke blijven van de ouders hun kinderen met liefde en fermheid op te voeden.
L. E. Martin onderstreept in zijn boek Mental Health/Mental Illness met enkele opmerkingen hoe de ouders het ontstaan van zulke gestoorde persoonlijkheden in de hand kunnen werken. Vaak, zo merkt hij op, gaan ouders pas aandacht besteden aan de geestelijke vorming van hun kinderen wanneer dezen in aanraking komen met de politie. Ouders vergroten bovendien het probleem, zo verklaart hij, wanneer zij zich persoonlijk meer bekommerd tonen over uiterlijke schijn dan over fundamentele waarden, en wanneer zij wat bepaalde karaktertrekken betreft, een slecht voorbeeld geven.
Een zelfde overtuiging is de psychiater Dr. Robbins toegedaan, die verbonden is aan het Hillside Hospital in New York. Volgens hem is een juiste opvoeding in de jeugd van vitaal belang voor een goede geestelijke gezondheid; verwaarlozing kan aanleiding geven tot psychiatrische problemen. „De jonge patiënten die in het Hillside-ziekenhuis komen”, zo zegt hij, „raken snel gefrustreerd en willen onmiddellijk resultaten zien. Zij komen het ziekenhuis binnen en willen direct dat aan hun behoeften wordt voldaan, in plaats van zelf te willen veranderen.” Het is duidelijk dat die woorden duiden op niets meer en niets minder dan zeer verwende en bedorven kinderen.
Het kan dus ook zijn dat spanningen die voor volwassenen schadelijk blijken, dat alleen zijn vanwege stoornissen in de persoonlijkheid. Zo is geestelijke depressie een verschijnsel dat men vaak in een moderne samenleving aantreft, daar waar werk op zich niet langer als iets waardevols wordt bezien dat voldoening geeft. Niet de werkomstandigheden zijn in deze tijd altijd zwaarder beladen met spanning, vaak is het probleem dat de verwachtingen van de arbeider zoveel hoger gespannen zijn. Men wil werk waarmee men niet alleen in zijn levensonderhoud kan voorzien, maar dat ook de eigenwaarde streelt.
Gezien het feit dat geestelijke gestoordheid een zo gecompliceerd verschijnsel is, zal het u duidelijk zijn waarom er ook zoveel verschil van mening bestaat over de beste behandeling die aan de diverse vormen van geestelijke gestoordheid gegeven kan worden. Van welke methoden maakt men gebruik en hoe succesvol zijn ze gebleken?
[Illustratie op blz. 9]
GEESTESZIEKTE
OMGEVING
ERFELIJKHEID
STOFWISSELING
STOORNISSEN IN DE PERSOONLIJKHEID