Hoe het verschil de wereld schokt

„DE GROND waarop wij staan, schudt. De bekende markatiepunten zijn verdwenen”, zo klaagde de Westduitse regeringsfunctionaris Walter Scheel op de speciale zitting van de Verenigde Naties. Voorheen leken afzonderlijke landen wel in staat hun eigen boontjes te doppen. „Maar dat is niet langer het geval”, aldus Kissinger, de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, toen hij zich nog niet zo lang geleden tot de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties richtte.

Een wereldsamenstel, werkend op de grens van zijn prestatievermogen, heeft nieuwe en wankele evenwichten tussen landen geschapen. Economische en politieke pressiemethoden die eens op de wereld even weinig effect hadden als een vlo op een olifant, treffen haar nu zoals leeuweklauwen een klein muisje zouden treffen.

„Als we niet tot een erkenning van onze onderlinge afhankelijkheid komen”, zo waarschuwt Kissinger, „is de Westerse Beschaving zoals wij die kennen, nu reeds bijna zeker ten ondergang gedoemd” als gevolg van zelfzuchtige, nationale rivaliteit. „We verkeren in een wankel evenwicht” tussen „gezamenlijke vooruitgang en een algehele ramp” zo maande hij.

Hoe dat zo? Enkele specifieke voorbeelden zullen illustreren hoe fundamentele verschillen in de manier waarop de wereld thans functioneert, ertoe leiden dat problemen zich tot schijnbaar onoplosbare crisissen ontwikkelen. Laten we beginnen met . . .

De grondstoffen

De onverwachte verviervoudiging van de olieprijzen heeft de wereld meer dan iets anders met een schok bewust gemaakt van haar nieuwe precaire situatie. Het in Londen gevestigde Internationale Instituut voor Strategische Studies heeft deze prijstoename „de grootste schok, de meest krachtige aanduiding van een nieuw tijdperk sedert de afgelopen jaren” genoemd. De kettingreactie die deze maatregel in de wereldeconomie heeft teweeggebracht, was op zich al voldoende om het economische samenstel op haar grondvesten te doen schudden, zoals wereldleiders duidelijk hebben gezegd.

Maar de oliesituatie is slechts één symptoom van de veranderingen die zich op de wereldgrondstoffenmarkt hebben voltrokken. Terwijl het voor het keerpunt de kopers waren die de prijs bepaalden, kunnen nu plotseling de verkopers van grondstoffen bijna elke prijs bedingen die zij maar willen.

Aangezien de welvaart van de meeste rijke maar grondstofarme landen was gebouwd op de tot voor kort ruime beschikbaarheid van allerlei grondstoffen uit arme onderontwikkelde landen, is alleen deze verandering al een grote dreiging voor hun gehele levensstandaard geworden. „Het Europa dat we nu moeten bouwen, is een Europa van grote armoede”, klaagt de Franse president Giscard d’Estaing.

Economie

Nauw verwant aan de grondstoffencrisis is de slechte economische situatie. De ergste wereldomvattende inflatie uit de geschiedenis heeft ons nu in de greep. Wanneer u gaat winkelen bemerkt u de gevolgen. De inflatie heeft zich onder de industrielanden als geheel versneld tot het viervoudige van haar tempo in de jaren ’60! Terzelfder tijd hebben die landen zo juist een „teruggang in hun economische groei ervaren, uitzonderlijker dan ooit,” zo stond opgemerkt in een verslag van de internationale Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling.

De strijd om gelijke tred te houden met de snel oplopende prijzen en vraag naar produkten heeft veel landen plots diep in de schulden gestort. „Wij als banken zijn aan onze limiet als het gaat om de financiering van Italië, Frankrijk, Engeland en andere landen”, waarschuwde de voormalige directeur-generaal van het Internationale Monetaire Fonds (IMF), Pierre-Paul Schweitzer.

Ook de economie van de Verenigde Staten is niet immuun gebleken. De totale openbare en privé-schuld van de V.S. beloopt nu zesmaal zoveel als aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, „en de scherpste stijgingen zijn sinds 1960 gekomen”, zo werd in Business Week opgemerkt.

De wereldeconomie is nu zo anders gaan functioneren dat de meeste economen grif toegeven dat hun veelgeprezen formules voor „fijne afstemming” van de nationale economieën, pardoes zijn verouderd. Ja, zelfs al zou de wereld aan een economische ramp ontsnappen, aldus Business Week, „dan bestaat er nog geen manier om te ontkomen aan een verandering”. Wat voor „verandering”?

Voor de eerste maal zijn er tal van gerespecteerde autoriteiten die voorspellen dat de regeringen van de „vrije wereld” hun ineenstortende economieën zullen pogen te redden met dictatoriale of communistische „oplossingen”, hetgeen verlies van persoonlijke vrijheden tot gevolg zal hebben.

Voedsel

De voedselcrisis is iets wat eveneens verband houdt met de explosieve problemen op het gebied van de grondstoffen en de economie. „In de geschiedenis is wel meer sprake geweest van acute [voedsel] tekorten in afzonderlijke landen”, zo staat in een rapport dat was opgesteld ten behoeve van de Wereldvoedselconferentie van de V.N., „maar het is twijfelachtig of zo’n kritieke voedselsituatie zich ooit op een dergelijke wereldomvattende schaal heeft voorgedaan”. De econoom Don Paarlberg, verbonden met het ministerie van landbouw van de V.S. (USDA) beweert dat „het duidelijk is dat wij op een bepaald keerpunt staan” wat de landbouw betreft. Waarom thans?

Andere landbouwmethoden. Het moderne boerenbedrijf is afhankelijk van energie — voor de vervaardiging van meststoffen, voor tractoren, waterpompen, de verspreiding van insekticiden, voor transport, enz. Eén ton kunstmest betekent in veel gebieden wel tien ton graan. De plotselinge energietekorten en omhoogschietende prijzen zijn het hardst aangekomen in die gebieden waar men het meest van moderne methoden afhankelijk is en landbouwers zich deze methoden het minst kunnen veroorloven. De massale oogstverliezen bijvoorbeeld die men onlangs in het noorden van India heeft geleden, hadden voorkomen kunnen worden als er steeds voldoende aanvoer voor de irrigatiepompen was geweest.

Geringere graanreserves. Het plotselinge verdwijnen van voorheen grote voedselreserves heeft de landbouwprijzen al ver boven hun vroegere niveau doen stijgen. Nu voorspelt de USDA een teruggang in de wereldopbrengst die „waarschijnlijk zal resulteren in een verdere vermindering van de wereldtarwevoorraden” in 1975. Veel deskundigen geloven dat er niet eens voldoende noodvoorraad is om bij mislukte oogsten te kunnen bijspringen. „Voor de eerste maal in 50 jaar is er geen land in de wereld dat voldoende voedsel bezit om de hongerige massa’s van de hongerdood te redden” als er een droogte zou komen, was de bezorgde opmerking van een Amerikaanse kabinetsfunctionaris. En er zijn thans ruim twee miljard monden meer die gevoed moeten worden — tweemaal zoveel als vijftig jaar geleden!

Andere weersvooruitzichten. Klimaatwijzigingen zijn de kernoorzaak geweest van de slinking van de wereldvoedselvoorraden. Welke hoop is er op gunstiger weersomstandigheden voor de landbouw? „Er moet in gedachten worden gehouden dat voor de landbouw het weer in de circa 15 jaar voorafgaande aan 1972 het beste is geweest van de afgelopen anderhalve eeuw”, aldus de weerdeskundige R. A. Bryson. „De kans dat we hetzelfde weer terugkrijgen, is ongeveer één op de 10.000.”

Na beschouwing van het voorgaande rijst de vraag: Hoe kan een wereld die duizenden jaren de tijd heeft gehad om te leren hoe de mensenbevolking gevoed en verzorgd moet worden en daarin heeft gefaald — afgezien dan van een bevoorrechte minderheid — ooit hopen hierin te slagen als ze volgens haar eigen schattingen slechts vijfendertig jaar heeft om voor het dubbele van de huidige wereldbevolking te moeten gaan zorgen?

Voor de eerste maal overwegen autoriteiten nu zelfs een huiveringwekkende oplossing — nationale triage — hierop neerkomend dat men als eerste hulp wil geven aan die landen waarvan de bevolking nog de beste overlevingskansen heeft. Zou er een wereldhongersnood toeslaan, dan zouden dus hele landen aan hun lot worden overgelaten ten gunste van die naties die geacht worden er beter voor te staan. Veel deskundigen waarschuwen dat de producerende landen zich misschien al binnen een jaar tegenover deze zware morele beslissing geplaatst zullen zien.

De reactie van wereldleiders

Deze crisissen, te zamen met de ongekende armoede, vervuiling en andere wereldproblemen, hebben de meeste nationale leiders wel tot de erkenning gebracht dat zij voor iets anders staan dan nog maar enkele jaren geleden. En hun reactie op de veranderde omstandigheden is misschien nog wel het duidelijkste bewijs dat die omstandigheden inderdaad volkomen anders zijn geworden. Voor de eerste maal doen nationale regeringsleiders ongeëvenaarde pogingen om te komen tot internationale samenwerking, wanhopig trachtend hun hachje te redden.

De Amerikaanse president Ford legde onlangs de nadruk op dit punt tijdens zijn toespraak tot de Algemene Vergadering van de V.N., waarin hij zei dat de „landen van de wereld nu gedwongen zijn te kiezen tussen conflict en samenwerking” en dat nu „meer dan in enig ander tijdperk in de geschiedenis van de mensheid, landen . . . aangewezen zijn op internationale samenwerking” om de rijkdommen van de aarde te beheren.

Maar wordt dit streven ingegeven door een nieuw soort van liefde die landen onder elkaar zouden hebben? Neen. Het is slechts „de grote ernst van de situatie”, aldus Waldheim, de secretaris-generaal van de V.N., waardoor „wellicht die ontwikkelingen in de internationale verhoudingen tot stand zullen komen die tot dusver met een beroep op de rede en goede wil niet mogelijk waren”.

Er wordt dus toegegeven dat elke verenigde actie die landen zullen gaan ondernemen, berust op een wankel fundament van zelfbelang en zelfbehoud, en stellig niet op echte belangstelling voor de naaste en voor rechtvaardige beginselen. Zullen pogingen die op een dergelijke basis zijn gefundeerd, succes hebben?