Nonnen vandaag — Wat morgen?

NERGENS zijn de moeilijkheden in de katholieke Kerk misschien duidelijker aanwijsbaar dan onder vrouwelijke kloosterlingen. In verrassend groten getale verlaten dezen hun orden, terwijl de ontevredenheid onder de achterblijvenden toeneemt.

Krantekoppen als de volgende zijn een aanduiding van de crisis: „9000 NONNEN AFGELOPEN JAAR IN AMERIKA UITGETREDEN”,a¹ „KLOOSTERS ZONDER NONNEN”,b² „NONNEN MEE MET VROUWENREVOLUTIE”,c³ „VERDWIJNENDE NONNEN: CRISIS OP SCHOLEN”,d⁴ „TEKORT AAN NONNEN DWINGT KATHOLIEK ZIEKENHUIS TE SLUITEN.”e⁵.

Onlangs werkte de franciscaner non Mary Modde aan een belangrijk onderzoek waarbij ongeveer 70 percent van het aantal nonnen in de Verenigde Staten betrokken was. Naar zij schreef, werd dat onderzoek ingesteld om de openbare mening „te bevestigen of te weerleggen” dat de vraag „Waar zijn alle zusters heen?” is veranderd in de verklaring: „ALLE zusters ZIJN heen.”

Maar is de situatie echt zo ernstig? Is het voortbestaan van de religieuze orden werkelijk in gevaar?

Er zijn katholieke autoriteiten die dat inderdaad schijnen te denken. Volgens Anita Caspary bijvoorbeeld, een voormalige moeder-overste, staat de Kerk op het punt „haar gehele [nonnen-]gemeenschap” te verliezen indien er niet snel veranderingen in de religieuze orden worden aangebracht.

Ook Gabriel Moran schreef als hoofd van de „Christian Brothers” („Broeders van de Christelijke Scholen”) van het Amerikaanse Long Island en New England district: „Een van de tragedies van de recente rooms-katholieke geschiedenis is de ontbinding van de religieuze orden. . . . tienduizenden mensen zijn wanhopig aan het watertrappen in uiteengevallen organisaties om het hoofd boven water te houden.” Morans conclusie luidde: „Het algehele beeld is een somber beeld, hetgeen ook de reden is waarom het nooit vrijuit wordt geschilderd.”

Hoe groot is de exodus?

Betrouwbare statistische gegevens over het vertrek zijn moeilijk te verkrijgen. Niettemin geven bepaalde katholieke bronnen er wel een idee van hoe groot de teruggang is. Er blijkt bijvoorbeeld uit dat er in 1965 over de hele wereld 1.201.159 nonnen waren, vergeleken met 879.939 in 1971 — een achteruitgang van 321.220 nonnen in slechts zes jaar! In bepaalde delen van de aarde was de achteruitgang schrikbarend hoog. Zuid-Amerika bijvoorbeeld gaf in één jaar tijds een teruggang van 40 percent te zien — van 87.593 nonnen tot 52.163 nonnen!

Ook op andere plaatsen was het aantal uitgetredenen hoog. In Canada daalde het aantal nonnen van meer dan 59.000 in 1960 tot minder dan 45.000 in 1972. En in de Verenigde Staten was er een teruggang van meer dan 40.000 nonnen (van ruim 180.000 in het midden van de jaren ’60 tot minder dan 140.000 het afgelopen jaar). Belangrijker echter dan het aantal uittredingen, is het soort van vrouwen dat vertrekt.

Een redacteur van een katholieke krant schreef: „Een ongekend aantal Zusters heeft de afgelopen jaren het religieuze leven vaarwel gezegd.” De franciscaner non Mary Modde was nog specifieker in haar woorden en zei dat de vertrekkenden van „zowel jonge als middelbare leeftijd zijn, voornamelijk vrouwen die een zeer goede opleiding hebben genoten en mede de keurtroepen vormden van de apostolische gemeenschap”.

Wat betekent dat? De katholieke leider Gabriel Moran stelde heel kernachtig: „Het merendeel van de jonge en fantasierijke mensen heeft deze groepen verlaten.”

Zijn zij vervangen door anderen?

Vooruitzichten voor de toekomst

Een antwoord treffen wij aan in het 32 bladzijden tellende Engelse rapport met als titel „Onderzoek van toetredingen tot en vertrek uit religieuze gemeenschappen in de Verenigde Staten 1965-1972”. Naar de resultaten van dit onderzoek verwijzend, vermeldde Mary Modde dat in 1965 4110 vrouwen toetraden tot de religieuze gemeenschappen die in het rapport worden behandeld, in tegenstelling tot slechts 553 in 1972. Terwijl dus duizenden nonnen zich terugtrekken, komen er steeds minder vrouwen om hen te vervangen. Met welke gevolgen?

Onder meer dat rooms-katholieke scholen minder nonnen als onderwijskrachten hebben, en aangezien het huren van lekenkrachten als vervanging bijzonder kostbaar is, sluiten in Amerika katholieke scholen nu met de snelheid van één per dag. Het aantal inschrijvingen op lagere en hogere katholieke scholen daalde tussen 1967 en 1971 met 1.700.000 leerlingen, een daling van 30 percent! En de situatie verslechtert nog steeds. De katholieke Commonweal van 2 februari 1973 berichtte onder het kopje „De verdwijnende non”:

„Dit is de tijd waarin de Zusters hun ’Dear John’-brieven schrijven aan pastoors naar wier parochiescholen zij bij het ingaan van de herfst niet zullen terugkeren. En vooral dit jaar zijn de brieven talrijk.”

Vervolgens noemt het artikel tientallen scholen in de Amerikaanse staten New York, Massachusetts en Minnesota, waaraan nonnen zouden worden onttrokken. De slotconclusie luidde:

„Hoe ernstig is de situatie? Misschien niet overal zo ernstig als bij de Zusters van St.-Jozef te Boston, hoewel hun roepingsprobleem wel enig idee geeft van de moeilijkheden waar religieuze orden in deze tijd in het algemeen mee te kampen hebben om hun gelederen aan te vullen. Tussen 1966 en 1971 traden twintig nieuwe leden tot de orde toe; gedurende diezelfde periode verloor de orde 563 Zusters door sterfte, pensionering of terugtrekking uit het religieuze leven. Dat is een verliesverhouding van 28 op 1.”

Welke nonnen blijven in de kloosters achter? Een benauwende vraag misschien voor katholieke waardigheidsbekleders, aangezien één op de drie nonnen in Amerika zestig jaar oud of ouder is. In de grootste onderwijsorde van het aartsdiocees van Boston is de gemiddelde leeftijd der nonnen bijna zestig. „Nog geen twintig jaar terug was de meerderheid der nonnen in de twintig of dertig”, aldus James Eblen, hoofd voorlichting van het aartsdiocees van Seattle.

Is het dan nog een wonder dat sommigen met de gedachte spelen dat het niet lang meer zal duren of alle religieuze orden zijn geheel verdwenen? Het lijkt er nu al op dat veel nonnen slechts wachten op de gelegenheid om te vertrekken, terwijl anderen zouden willen vertrekken als ze dat konden. Gabriel Moran duidde aan hoeveel dat er ongeveer zouden zijn toen hij in de National Catholic Reporter schreef:

„Heel wat mensen blijven [in religieuze orden] omdat ze oud, ziek of hulpeloos zijn en niet anders kunnen dan zich wanhopig vastklampen aan het weinige dat hun nog uit het verleden rest. Tevens zijn er ook mensen die voldoende vrijheid hebben om te gaan maar eraan twijfelen of het hun elders beter zal vergaan.”

Hoe is deze afbrokkeling van de religieuze orden gekomen? En waarom verliezen nonnen, zoals katholieken het zeggen, „hun roeping uit het oog”?

[Voetnoten]

[Tabellen op blz. 8]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

Totale aantal nonnen over de gehele wereld

1.201.159

11

10

 9

879.939

 8

 7

 6

 5

1965 1971

honderdduizendtallen

[Tabel]

Aantal nieuwe nonnen in onderzocht gebied

4110

553

4

3

2

1

553

0

1965 1972