Bamboe — Het torenhoge gras van Azië

Door Ontwaakt!-correspondent op Taiwan

ACHTER mijn huis heeft het gras de respectabele hoogte van vier centimeter. Aan de rand torent het wel zes meter de lucht in! Toch heeft dat zes meter lange gras slechts een fractie van de hoogte die sommige grassen van dit soort kunnen bereiken. Sommige soorten worden wel 35 meter hoog en hebben dan een halmdiameter van dertig centimeter. Er is ook een klimmende variant die tot zestig meter lang kan worden!

Mijn huis bevindt zich aan de rand van een bamboebos. Van boven uit mijn raam kan ik over de gepluimde „kruinen” van deze langste leden van de familie der Grassen heenkijken. Boven het bos dansen de vlinders en tussen de stengels vliegen de vogels die het gedempte licht en de schaduw beneden bijna nooit verlaten en alleen door hun gezang en geroep van hun aanwezigheid blijk geven.

Bamboe komt in Azië overvloedig voor. Alleen al in China groeien meer dan 160 soorten. Bamboe is echter ook te vinden op het westelijk halfrond, van het zuiden van de Verenigde Staten tot het noorden van Chili en Argentinië.

In de kuststreek van Noord-Carolina eten runderen bamboe. Hun spijsverteringsstelsel is in staat het vergif te vernietigen dat mensen door koken moeten verwijderen als zij dit gras veilig willen eten. Toch sterven soms in India wel koeien die te snel de scheuten van de plaatselijke soorten opeten.

Vele gebruiksmogelijkheden

Bamboe wordt voor veel meer doeleinden dan alleen voor menselijk en dierlijk voedsel gebruikt. Het heeft zoveel gebruiksmogelijkheden dat, naar men wel heeft gezegd, het leven van de mensen in het Verre Oosten totaal anders zou zijn geweest als er geen bamboe had bestaan.

Misschien hebt u wel afbeeldingen gezien van honderden Chinese sleep-jonken in de woeste stroomversnellingen van de machtige Jangtse-tjiang. Het touw dat ze gebruiken is van bamboe. Het kan een spanning weerstaan van meer dan 700 kilogram per vierkante centimeter, en is dan ook bijna even sterk als staal! Bamboe kan zelfs uitstekend dienen als bewapening voor beton.

Een oosterling gaat vissen in een bamboeboot. Hij vangt vis met een bamboestok, stopt zijn vis in een bamboemand en beschermt zichzelf misschien tegen de zon met een bamboebaleinenparasol.

Eenmaal thuis, maakt hij zijn vis klaar in een bamboeschaal en eet hem met bamboestokjes. Een gedeelte van zijn maaltijd bestaat misschien uit malse jonge bamboespruiten. Mogelijk schept hij zijn drinkwater met een bamboeschepvat, terwijl het water misschien door een bamboewaterleiding naar zijn huis stroomt. Na het eten maakt hij zijn tanden schoon met een bamboetandenstoker en waait zich wat koelte toe met een bamboewaaier.

Misschien is zijn huis zelf — met inbegrip van de vloeren, de muren en het dak van bamboe, en zijn ook zijn meubelen van bamboe, niet alleen de stoel waarin hij zit maar tevens de vazen met bloemen uit de tuin. Mogelijk gebruikt hij een bamboebezem voor zijn huis en een bamboehark voor zijn tuin, terwijl bamboegras zijn bezit omheint.

Chinese vrouwen maken gebruik van bamboebladeren om er rijst, cashew-noten en vlees of andere gerechten in te wikkelen, zoals de Chileense vrouw daarvoor de schutbladen van maïskolven gebruikt, en zoals de Griekse vrouw druivebladeren en andere vrouwen koolbladeren met verschillende gerechten vullen. Droge, uitgegroeide bamboebladeren worden ook aangewend om visoliën reukloos te maken.

Het lijkt wel of het aantal gebruiksmogelijkheden van bamboe tot in het oneindige voortgezet kan worden. Vloeibare dieselbrandstof kan door destillatie uit bamboe worden verkregen. Farmaceutische bedrijven gebruiken onderdelen van de bamboeplant voor het vervaardigen van hormonen en geneesmiddelen. En de voedingsbodem waarop de ziektekiemen van een patiënt worden gekweekt, heeft misschien zijn begin gehad in een Oosters bamboebos!

De „stem” van bamboe

Bamboe is vermaard om zijn „stem”, en kan in verscheidene talen zijn eigen naam zeggen. Mensen in wier taal het woord voor bamboe dezelfde oorsprong heeft als het Nederlandse woord, kunnen dit gras horen spreken. Hoe?

Wel, het Nederlandse woord „bamboe” is een nabootsing van het geluid dat bamboe maakt wanneer het brandt. Het barst dan stuk met een luid „BAM! BOE!” Een ontdekkingsreiziger uit de dertiende eeuw, Marco Polo, heeft berichten nagelaten waaruit blijkt dat men reeds toen gebruik maakte van de „stem” van bamboe. In zijn dagen bonden reizigers groene bamboe in bundels bijeen en hingen deze ’s nachts boven een vuur. Het luide „BAM! BOE!” was bedoeld om plunderaars af te weren.

Bamboe spreekt ook met de stem die mensen hem hebben gegeven. Bamboe wordt op grote schaal toegepast voor het vervaardigen van Oosterse blaasinstrumenten, zoals de fluit. In zowel Tokio als Manilla zijn er orgels met bamboepijpen. In een buitenwijk van Manilla, Las Pinas Rizal, staat in een kerk een 150 jaar oud orgel met bamboepijpen.

Groei

Bamboe heeft een levensduur van wel 120 jaar. Dat is bijna 44.000 dagen. Toch voltooien de meeste bamboesoorten hun groei in de eerste zestig dagen van hun bestaan!

Zoals de blauwe walvis het grootste dier is dat ooit de aarde heeft bewoond, staat bamboe bekend als het snelst groeiende gewas onder de huidige planten. Men kan het zien en horen groeien. Er zijn wel groeisnelheden gemeld van 120 centimeter per dag! Een bamboebos springt letterlijk van vitaliteit de grond uit.

De stengel of halm groeit na deze beginspurt hemelwaarts geen centimeter meer. Hij blijft zo staan en zal de volgende vijf kwart eeuw vrijwel niet meer van gedaante veranderen.

Als de spruit zich minder dan dertig centimeter boven de grond bevindt, bevat hij duidelijk waarneembaar alle geledingen waaruit de volgroeide stengel zal zijn opgebouwd. Men kan de bamboespruit splijten en dan binnenin al de segmenten op elkaar gepakt zien zitten die samen een 35 meter hoge reus zouden hebben gevormd! Hetzelfde is het geval met een tulpebol. Snijd hem door de helft en u zult de complete embryonale tulp zien die in het voorjaar zou hebben gebloeid als deze operatie niet was uitgevoerd.

Hoewel zijn opmerkelijke groei naar boven in een paar weken is voltooid, blijft de bamboe onder de grond verder groeien. Zelfs als de lange, gelede stengel wordt gekapt, zoals vaak gebeurt, blijft deze ondergrondse groei zich voortzetten. Daar, onzichtbaar voor het oog, is een verbazingwekkend verplaatsingsproces gaande. Elk jaar komen er zo’n 400 tot 3000 nieuwe scheuten per hectare op hetzij uit dichte zoden wortelstokken of uit ondergrondse uitlopers. Deze vormen dus met elkaar een steeds grotere schare nakomelingen.

Wanneer de nieuwe spruiten in het voorjaar hun neus boven de grond steken, wordt alle energie van de bamboe aangewend om de nieuwe stengels de lucht in te heffen. Tijdens deze opwaartse groei komt de ondergrondse groei tijdelijk tot stilstand.

Dood

Het is interessant dat elk jaar de opkomende bamboespruiten een jaar minder te leven hebben dan hun voorgangers. Dus, of ze nu meer dan honderd jaar zijn, vijftig, vijfentwintig, vijf, of pas het laatste jaar zijn opgekomen, alle bamboeplanten sterven bijna op hetzelfde moment.

Als de stengels bloeien, sterft het bos in de loop van een jaar of twee. Een bamboebos bloeit dus eenmaal in de ongeveer honderd jaar en sterft dan. Zelfs planten die naar andere landen zijn overgebracht, zullen in dezelfde periode van twee jaar bloeien en sterven als het moederbos. Het bos en al zijn overgebrachte nakomelingen, hoewel misschien verspreid over de hele wereld, reageren net als de over de zeeën verspreide zalmen, op een inwendige klok.

Zo stond bijvoorbeeld onlangs het madake-bamboe van Japan in bloei. Daar drie kwart van alle Japanse bamboe tot dit soort behoort, is Japan een decennium van groot verlies binnengetreden, daar het ongeveer tien jaar duurt voor een bamboebos met hernieuwde kracht is teruggekeerd.

Hoe komt een bamboebos terug nadat het gestorven is?

Wedergeboorte

Bij sommige soorten geschiedt dit door middel van het zaad dat door de vrucht van de bloemen wordt geproduceerd. Maar er is nog een andere, werkelijk unieke manier.

Zoals reeds is opgemerkt, sterven de planten binnen twee jaar nadat het bos gebloeid heeft. Niet alleen boven de grond sterven de planten, ook ondergronds houden de wortelstokken op te leven. Dit zijn de vlezige, voedselbevattende ondergrondse stammen of wortels. Wat is dan de bron waaruit het nieuwe bos ontspruit?

Deze ontstaat door de ondergrondse groei van nieuwe wortelstokken. Op opmerkelijke wijze gaat het leven in een periode van drie jaar van het oude bamboebos over op deze kleine nieuwe wortelstokken. Daarna duurt het nog zeven jaar voordat het netwerk van wortelstokken zich heeft vermenigvuldigd en voordat een nieuw bos is ontstaan waar eens een open plek was.

Soms vind ik het heerlijk om met mijn blote voeten achter mijn huis te lopen door het bedauwde gras dat geen bamboe is en vol ontzag op te kijken naar het torenhoge gras dat het wel is. Mijn dankbare hart reikt echter nog hoger en gaat uit naar de Grootse Schepper van alle dingen — gewoon gras, mensen en bamboe — terwijl het in stille verwondering is over de wijze waarop Zijn wijsheid in alles ten toon wordt gespreid.