Geschiedenis heeft twee kanten

DE EEN beziet dezelfde gebeurtenis anders dan de ander. Dit is afhankelijk van ieders achtergrond en belangstelling voor de aangelegenheid.

Het is gewoonlijk niet zo moeilijk voor iemand om een ruim standpunt in te nemen en onbevooroordeeld tegenover een probleem te staan zolang hij er niet te nauw bij betrokken is. Wat gebeurt er echter als het probleem als het ware in zijn eigen achtertuintje komt? Wellicht zal hij dan geneigd zijn het in een ander licht te bezien.

Natiën zijn in dit opzicht als mensen, behalve dan dat door de houding van natiën miljoenen mensen en de loop der wereldgebeurtenissen worden beïnvloed. Zolang een probleem een natie niet rechtstreeks treft, kan ze de dingen heel nobel en edelmoedig bekijken. Zodra het nationale belang er echter rechtstreeks bij betrokken is, kan haar houding er snel door worden gewijzigd.

Zo kan het gebeuren dat twee landen op hetzelfde probleem of hetzelfde voorval in de geschiedenis een totaal verschillende kijk hebben. Dit betekent evenwel niet dat een van beide (of allebei) opzettelijk liegt, hoewel dit het geval zou kunnen zijn. Ja, ze zijn zich er wellicht niet eens van bewust dat ze vrijwel totaal verschillende interpretaties van dezelfde gebeurtenissen geven.

Een blik op enkele historische situaties zal aan het licht brengen dat dit zo is. Wij zullen erdoor worden geholpen te begrijpen dat onder de hedendaagse politieke stelsels misverstanden tussen natiën vrijwel onvermijdelijk zijn. Ook wordt er nadrukkelijk door aangetoond hoe hard de gehele mensheid een beter regeringsstelsel nodig heeft.

Altijd vrienden?

De gemiddelde burger van de Verenigde Staten is zich bewust van bepaalde „feiten” over Canada, het uitgestrekte land dat ten noorden van hem ligt. Zijn kennis gaat echter wellicht niet veel verder dan dat hij weet dat er in dat land nakomelingen van de Engelsen, Fransen en Amerikanen wonen, dat zij het noorderlicht zien en dat de Bereden Politie ’altijd haar mannetje te pakken krijgt’. Als hij oud genoeg is, heeft hij misschien over de Dionne-vijfling gehoord.

Een van de dingen die de gemiddelde Amerikaan als een „feit” heeft aangenomen, is dat de Canadezen als geheel gedurende de afgelopen twee eeuwen steeds vrienden van de Amerikanen zijn geweest. Ja, hij denkt wellicht dat de Canadezen ongetwijfeld graag een deel van de Verenigde Staten zouden zijn geworden als de Engelse of Canadese regeringen dat zouden hebben toegestaan. Is dit echter werkelijk zo?

Door de geschiedenis van Canada’s gezichtspunt uit te beschouwen, komen veel dingen die de meeste Amerikanen over het algemeen niet weten of ontkennen, duidelijk aan het licht. Amerikanen zullen het bijvoorbeeld moeilijk vinden te geloven dat de Canadezen niet altijd zo vriendelijk over hun zuiderburen denken. Dit komt doordat de meeste Amerikanen zich niet herinneren — zo zij dit al ooit geweten hebben — dat de eerste Engels-sprekende Canadezen ’loyalisten’ waren.

Deze ’loyalisten’ waren mensen die er de voorkeur aan gaven loyaal aan het Britse gezag te blijven toen de dertien Amerikaanse kolonies in de jaren 1770 tegen Engeland in opstand kwamen. Terwijl de kolonisten hun actie als een opstand tegen tirannie beschouwden, bezagen de ’loyalisten’ ze als opstand tegen de gevestigde ’orde en wet’. Het was eenvoudig een kwestie van ’hoe men de zaak bekijkt’.

De ’loyalisten’ werden door anti-Engelse volksmenigten met teer bestreken en daarna door de veren gerold, en werden soms zelfs vermoord, zodat zij gedwongen waren letterlijk voor hun leven te vluchten. Zij gingen naar Canada. In de meeste gevallen verloren zij hun huizen en landerijen, die verbeurd verklaard werden zonder dat zij er ooit iets voor betaald kregen.

De circa 50.000 of meer Amerikanen die verkozen de regering van Engeland te ondersteunen, hielden begrijpelijkerwijs niet van het land waaruit zij hadden moeten vluchten, en ook hadden zij hun vertrouwen in dat land verloren. En de gebeurtenissen van de volgende honderd jaar droegen er weinig toe bij hen van mening te doen veranderen. De Amerikanen vielen Canada twee maal binnen, en bij minstens twee andere gelegenheden was dit land het slachtoffer van aanvallen die in de Verenigde Staten waren opgezet. De mensen die vluchtten en die er met wrok aan terugdachten, zijn de voorouders van veel Canadezen van nu. Hoewel zij niet langer dezelfde vrees koesteren, is er toch nog enige wrok blijven bestaan.

Amerika valt Canada binnen

In de eerste jaren van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog leek het de opstandige kolonisten alleen maar logisch dat de Fransen in het noorden blij zouden zijn zich met hen te verbinden om de Engelsen uit Noord-Amerika te verdrijven. De koloniale strijdkrachten vielen daarom Canada binnen. Ondanks enig aanvankelijk succes was de invasie echter een mislukking.

Het voornaamste struikelblok was dat de bewoners van Canada, zowel de Fransen als de ’loyalisten’, niet in de nieuwe Amerikaanse structuur opgenomen wilden worden. De Amerikanen beschouwden dit als een voorbeeld van mensen die niet wisten wat goed voor hen was. Nu hadden zij toch zo’n mooie kans om het Britse juk af te werpen en zich met de vrije Amerikanen te verbinden! Hoe konden de Canadezen nu weigeren? Toch deden zij dit, en met de invasie begon een lange periode van bittere gevoelens tussen de beide landen.

Slechts enkele jaren later kwamen de Verenigde Staten en Canada, als een voortvloeisel uit een wereldomvattend conflict tussen Engeland en Frankrijk, opnieuw met elkaar in botsing. De Amerikanen werd geleerd dat de oorlog van 1812 werd gevoerd om de rechten der neutrale landen te verzekeren en de vrijheid op zee te handhaven. Veel Canadezen bezagen de aangelegenheid echter in een ander licht. Zij geloofden dat de oorlog van 1812 als een voorwendsel voor de verovering van hun land op touw werd gezet.

De Canadezen baseerden hun gevolgtrekkingen op opmerkingen zoals die welke door de Amerikanen H. Clay en A. Jackson werden gemaakt. Clay, een staatsman en redenaar, wordt als volgt geciteerd: „Het is absurd te veronderstellen dat wij niet zullen slagen. Ik ben er niet voor om bij Quebec of waar maar ook te stoppen maar ik zou het hele vasteland van hem [Engeland] willen afnemen en geen gunst willen vragen.” Jackson, een militair, was van mening dat een dergelijke expeditie geen tegenstand zou ondervinden en, zoals hij het uitdrukte, „een militaire wandeltocht” zou zijn.

Er wachtte hun een flinke schok. De ’loyalisten’ waren opnieuw bereid de wapens op te nemen en Canada ten behoeve van Engeland te verdedigen. In de oorlog die nu volgde vielen de Amerikanen Canada binnen en staken zij de congresgebouwen te York (thans Toronto) in brand. Zij zagen echter geen kans ook maar ergens vaste voet te krijgen. Tegen het einde van de oorlog werd, ten dele als vergelding voor de brand in York, door de Engelsen het Amerikaanse congresgebouw te Washington in brand gestoken. Heel weinig Amerikanen weten iets af van de Amerikaanse inval in Canada of van wat er in York werd gedaan. Daarentegen wordt in Amerikaanse geschiedenisboeken wel een uitvoerige beschrijving gegeven van de brand van Washington, de verdediging van Baltimore bij Fort McHenry en het schrijven van het nationale volkslied.

Meer moeilijkheden

Nog een kwart eeuw ging voorbij. Toen leidde de verkiezingscampagne van de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 1844 ertoe dat de landen opnieuw tegenover elkaar kwamen te staan. In deze tijd kwam de uitdrukking „Manifest Destiny” („Klaarblijkelijke Bestemming”) in zwang. Door deze uitdrukking werd het Amerikaanse geloof in de onvermijdelijke gebiedsuitbreiding van de Verenigde Staten, en in het recht dat ze hiertoe bezaten, onder woorden gebracht.

Sommigen hielden vol dat de bestemming van de Verenigde Staten was, over heel Noord-Amerika te heersen. Dit leidde tot een grensgeschil waarbij een groot gedeelte van Canada betrokken was. Hoewel het geschil ten slotte door een minnelijke schikking werd bijgelegd, beschouwden de Canadezen dit opnieuw als een van de vele pogingen van de Amerikanen om heel Canada in hun bezit te krijgen.

Na de ontdekking van goud jaren later in Alaska, raakten de Verenigde Staten en Canada in een hevig geschil gewikkeld over de grens van de smalle Alaska-kuststrook met Canada. President Theodore Roosevelt verklaarde dat Canadese aanspraken „niets anders dan een grove belediging” waren. De Canadese Sir Wilfrid zei daarentegen in het parlement: „Ik heb het vaak betreurd, en nog nooit zozeer als bij deze gelegenheid, dat wij een grote buurman naast ons hebben wonen die volgens mij — en dat kan ik zeggen zonder onvriendelijk te zijn — in zijn nationale activiteiten zeer inhalig is.”

Waarom weten en begrijpen de Amerikanen zo weinig van deze achtergrond? Het antwoord is hoofdzakelijk gelegen in de leerboeken waaruit scholieren worden onderwezen. Gewoonlijk wordt hierin de Canadese kant van de zaak verdoezeld of genegeerd en wordt hierin hoofdzakelijk de aandacht gevestigd op nationale trots, hetgeen ten koste gaat van de historische objectiviteit. Canadese leerboeken doen echter hetzelfde en bekijken de dingen vanuit Canadees standpunt.

Hoewel van beide kanten dat gedeelte van de waarheid wordt vermeld waardoor de eigen positie in een gunstig licht wordt geplaatst, lijdt men dus op den duur van weerszijden aan onwetendheid, hetgeen tot moeilijkheden kan leiden en reeds heeft geleid. Het maakt dus inderdaad wel verschil ’hoe men de zaak bekijkt’.

Betrekkingen met Mexico

Tijdens voorbije generaties hebben de Verenigde Staten ook moeilijkheden gehad met hun zuiderbuur, Mexico. Van weerszijden heeft men gemeend dat het eigen standpunt niet slechts te rechtvaardigen, maar rechtvaardig en juist was.

Het belangrijkste wat van Mexicaans standpunt uit bezien in gedachten moet worden gehouden, is dat Mexico, net als Canada, geen aan Amerika toegevoegd gebied is en dit ook niet wil worden. Toch getuigen de geschiedkundige gebeurtenissen vanaf het tijdstip waarop Mexico in het begin van de negentiende eeuw onafhankelijk werd van Spanje tot nog maar betrekkelijk kort geleden van een voortdurende Amerikaanse inmenging in Mexicaanse aangelegenheden.

Sinds Mexico’s onafhankelijkheid is ongeveer de helft van het Mexicaanse gebied door de Verenigde Staten in bezit genomen. Eerst werd het gebied van Texas geannexeerd en in 1845 tot een Amerikaanse staat gemaakt. Vervolgens werd het hele gebied dat thans het zuidwestelijk deel van de Verenigde Staten is, opgeëist. Het gevolg was de Mexicaanse Oorlog van 1846 tot 1848, waarin de Amerikaanse strijdkrachten Mexico binnenvielen en de hoofdstad, Mexico City, bezetten. Over deze oorlog vermeldt World Book Encyclopedia: „Veel historici zijn van mening dat de oorlog een onnodige aanval op een zwakkere natie was.”

De Verenigde Staten ontnamen Mexico aldus met geweld de gewesten Californië, Nevada en Utah, het grootste deel van Arizona en New Mexico, en gedeelten van Colorado en Wyoming. Deze streken werden aan de Amerikaanse aanwinst Texas toegevoegd. Dit alles was een rechtstreeks gevolg van de toentertijd heersende Amerikaanse „Manifest Destiny”-gedachte.

Veel Amerikanen gedenken de gebeurtenissen in verband met het fort Alamo, in San Antonio. Daar werd het hele Amerikaanse garnizoen door Mexicaanse troepen onder generaal Santa Ana omgebracht. De meeste Amerikanen vergeten echter, of hebben nooit geweten, dat San Antonio tot Mexico heeft behoord. Mexico beschouwde de strijd als de onderdrukking van opstand in zijn gebied. Amerika heeft in zijn veldtocht tegen Mexico van de leus „Denk aan Alamo!” gebruik gemaakt en scheen aldus zijn interventie in de Mexicaanse aangelegenheden te willen rechtvaardigen.

In het begin van de twintigste eeuw onderging Mexico een reeks politieke omwentelingen. Amerikaanse handelsbelangen schenen gevaar te lopen, zodat Amerikaanse mariniers in 1914 te Vera Cruz landden en de stad innamen. Dit was een rechtstreekse schending van een verdrag waarin een dergelijk optreden werd verboden. Veel Amerikanen waren verbaasd te bemerken hoezeer de Mexicanen hierover gebelgd waren. Twee jaar later zond president Woodrow Wilson een leger onder generaal Pershing naar Mexico om de jacht in te zetten op de bevelhebber „Pancho” Villa, die een inval had gedaan in een stad van New Mexico. Terwijl de Amerikanen verontwaardigd waren over de inval door Villa, waren de Mexicanen hevig gebelgd over een nieuwe Amerikaanse invasie van hun land.

De laatste paar tientallen jaren zijn minder opwindend geweest, maar de Mexicanen in het algemeen voelen nog steeds de druk van hun grote buurman in het noorden. Zij zouden ongetwijfeld willen dat de Amerikanen zichzelf konden zien zoals de Mexicanen hen zien. Ja, in verschillende landen bekijken de mensen de geschiedenis verschillend, want het maakt wel degelijk verschil ’hoe men de zaak bekijkt’.

De aangelegenheden der Indianen

De meeste Amerikanen zijn opgegroeid in een sfeer en een milieu waar de Amerikaanse Indianen werden afgeschilderd als „wilden” die vernietigd moesten worden om de eerste kolonisten te beschermen. Op enkele uitzonderingen na zijn de Indianen in films, boeken en tijdschriften ’het tuig’.

Eeuwen voordat er nog blanke kolonisten waren gearriveerd, hadden de Indianen echter al op het Amerikaanse vasteland gewoond. Pas in de betrekkelijk recente geschiedenis, in de zeventiende eeuw, kwamen er inderdaad blanke kolonisten uit Europa, voornamelijk uit Engeland. Zij begonnen vanaf de Atlantische-Oceaankust landinwaarts, naar het westen, op te dringen. En van wie was het land dat zij in bezit namen? Allemaal van de Indianen. Van Indiaans standpunt uit bezien was het optrekken van de kolonisten dus niets anders dan een invasie en diefstal van Indiaans grondgebied.

De daarop volgende verdelging en ’herkolonisatie’ van Indiaanse stammen vormen een van de donkerste bladzijden in de Amerikaanse geschiedenis. G. Wolff bespreekt in Newsweek het boek Bury My Heart at Wounded Knee en noemt deze episode een „veroordelende aanklacht tegen het feit dat onze natie geworteld is in hebzucht, trouweloosheid, onkunde en haat. Het motief voor onze diefstal van land en persoonlijkheid van de Indianen was ’Manifest Destiny’, het geloof dat de blanken ertoe waren bestemd over dit werelddeel te heersen”. Wolff voegt eraan toe: „De boeken die ik elke week bespreek, maken melding van de vernietiging van het land of de lucht; ze beschrijven tot in bijzonderheden de verdraaiing van het recht; ze onthullen nationale stommiteiten. Geen van deze boeken — niet één — heb ik zo bedroevend en beschamend gevonden als dit boek.”

Heerste er echter, voordat de Europese kolonisten kwamen, onder alle Indianenstammen vrede en samenwerking en waren zij vrij van bloedvergieten en plunderingen onderling? Geenszins, want vele van deze stammen waren voortdurend met elkaar in conflict.

De gebeurtenissen die zich op het Noordamerikaanse vasteland hebben afgespeeld, zijn dus heel verschillend beoordeeld, hetgeen afhing van degene door wie de gebeurtenissen werden beoordeeld. Is het echter niet overal hetzelfde? Is het niet waar dat elke natie de geschiedenis in haar eigen voordeel uitlegt? Vrijwel altijd worden de dingen zo bezien als door een vermaarde Amerikaan werd verklaard: „Mijn vaderland, moge het altijd gelijk hebben; maar of het nu wel of niet gelijk heeft, het blijft mijn vaderland.”

Een dergelijke kijk op de dingen is in alle natiën verantwoordelijk geweest voor vijandschap en bloedvergieten. Inderdaad, de geschiedenis is vol walgelijke herinneringen aan zulke misverstanden en blunders onder menselijke heerschappij. Wat is het niet duidelijk dat menselijke regeringen, ook al bedoelen ze het goed, eenvoudig niet bij machte zijn een samenstel te verschaffen waarin voor allen ware vrijheid, rechtvaardigheid en gelijkheid zullen heersen.