De kalmerende schemering
HOE zou het zijn als de duisternis elke avond plotseling zou invallen, alsof er een lichtschakelaar was omgedraaid? Zou u de schemering missen?
Voor velen is de schemering een geliefkoosd ogenblik van de dag. Zij geraken in vervoering door de veranderende kleuren en het geleidelijk donkerder worden van de lucht. De avondschemering heeft veel artiesten tot bijzonder mooie kunstuitingen geïnspireerd.
Waardoor ontstaat de schemering?
Als er geen atmosfeer om de aarde was, zou bij zonsondergang plotseling de duisternis invallen, net alsof er een licht werd uitgedraaid. Dit gebeurt wanneer de zon op de atmosfeerloze maan onder de kim duikt.
Wanneer echter op aarde de zon ’s avonds uit het gezicht verdwijnt, worden de hogere lagen van de atmosfeer er nog een poosje door verlicht. De atmosfeer van de aarde, met haar vele stofdeeltjes, blijft zonlicht terugkaatsen en voorziet de aarde van indirect licht, of schemerlicht. Zo valt de duisternis geleidelijk in wanneer de zon verder onder de horizon daalt en minder van de atmosfeer daarboven verlicht. Hetzelfde verschijnsel, maar dan in omgekeerde volgorde, doet zich ’s morgens vóór zonsopgang voor. Dit noemt men eveneens schemering of, vaker nog, de dageraad.
Niet alle mensen op aarde ondervinden de schemering in dezelfde mate. Dit komt doordat de duur ervan op verschillende geografische breedten varieert. In equatoriale streken bijvoorbeeld, waar de breedten het geringst zijn, is het zo dat de zon bijna verticaal ten opzichte van de horizon opgaat en ondergaat. Daarom duikt de zon vlug onder de kim totdat haar stralen zelfs niet meer tot de hoogste lagen van de atmosfeer der aarde doordringen. Daarom duurt de schemering nabij de equator of evenaar maar heel kort.
In gematigde streken, met een grotere breedte, loopt de weg die de zon aflegt echter schuin ten opzichte van de horizon. Daarom duurt het langer voordat de zon zo ver onder de horizon „daalt” dat haar stralen niet meer tegen de atmosfeer daarboven worden teruggekaatst. Daarom duurt de schemering daar langer.
Hoe lang de schemering duurt, zal ook op dezelfde plaats tijdens verschillende jaargetijden variëren. Dit komt door de schuine stand van de aardas, waardoor de zon op verschillende tijden van het jaar naarmate de aarde om de zon draait in een verschillende stand aan de hemel verschijnt.
Intervallen tussen de avondschemering
De schemering wordt soms in drie intervallen verdeeld. Ten eerste is er de zogenoemde burgerlijke schemering. Deze begint bij zonsondergang en duurt totdat de zon zes graden onder de horizon is gedaald. Dit is ongeveer zo lang als het natuurlijke licht het toestaat buitenwerk te verrichten, terwijl dan ook de eerste ster zichtbaar wordt.
Vervolgens is er de zeevaartkundige schemering, die duurt totdat de zon twaalf graden onder de horizon is gedaald. Op dit tijdstip kan men slechts ruwe omtrekken van voorwerpen waarnemen, is de horizon vaag te onderscheiden en kunnen de sterren van grotere helderheid worden gezien.
Als laatste is er dan de astronomische schemering, wanneer de zon achttien graden onder de horizon is gedaald. Verlichting van de zon is dan niet meer merkbaar en de „volslagen” duisternis valt in.
Schemeringsverschijnselen
De schemering biedt soms een schitterende tentoonspreiding van kleuren. Wanneer de zon zich ongeveer twee graden onder de horizon bevindt, kan er een prachtig purperlicht verschijnen. Deze kleur is een zeer veranderlijk verschijnsel, maar gewoonlijk wordt ze snel breder en schijnt ze intensiever te worden zodat ze een purperen tint aan de voorwerpen op de grond geeft. Het purperlicht duurt totdat de zon ongeveer zes graden onder de horizon is gedaald. Volgens zeggen ontstaat het doordat het zonlicht door een nevelige luchtlaag op een hoogte van ongeveer tien kilometer wordt verstrooid.
Nu kan het zijn dat er zich een onbeschrijfelijke blauwe kleur overal in de lucht en op de grond schijnt te verspreiden. Dit is vooral zo bij een met sneeuw bedekt winterlandschap. Deze schemeringsgloed in de lucht zakt geleidelijk aan weg en verdwijnt wanneer de zon tot achttien graden onder de horizon is gedaald.
Uitwerking op planten en dieren
De geleidelijke overgang van dag naar nacht verschaft zowel planten als dieren de tijd om zich aan te passen. Sommige planten vouwen in de schemering hun bladeren en bloemen langzaam toe, schijnbaar om hun tere delen voor de nacht te verbergen. Andere planten schijnen zich te openen om iets tot zich te nemen wat ze gedurende de dag hebben gemist. Ze hebben blijkbaar een ingebouwde klok die reageert op de verandering van licht in duisternis.
Een soortgelijk proces voltrekt zich in het dierenrijk. Sommige dieren komen tot rust en zoeken hun nest of hol op om te gaan slapen. Andere dieren evenwel ontwaken en maken zich gereed voor hun nachtelijke werkzaamheden. Dit ritme van de dieren werd bijna 3000 jaar geleden poëtisch onder woorden gebracht door een bijbelpsalmist van Israël, die Jehovah God de eer hiervoor geeft door te zeggen: „Gij veroorzaakt duisternis, opdat het nacht wordt; dan komen alle wilde dieren van het woud in beweging.” — Ps. 104:20.
Uitwerking op mensen
Ook mensen kunnen de schemering een heilzaam, prettig ogenblik van de dag vinden. Zij krijgen daardoor de tijd zich in hun geest op de komende nacht in te stellen en hun ogen kunnen zich op een prettige wijze aan de overgang van het daglicht naar de duisternis wennen. Het werkt kalmerend op een onrustige geest en schept dikwijls een heerlijk gevoel van tevredenheid. „Pas met de schemering komt er verkwikking en verlichting”, zo zegt een dichter.
De schemering kan een ideale tijd zijn voor meditatie. De mens wordt erdoor uitgenodigd zijn gedachten tot een hoger peil te verheffen dan door zijn dagelijkse werkzaamheden wordt vereist. De geest van de mens wordt erdoor op dieper denken afgestemd en hij wordt erdoor geholpen zijn hart te onderzoeken.
Maar men moet ook op zijn hoede zijn, want de uitwerking die de schemering op iemands emoties heeft, kan hem ook op een dwaalweg leiden. Zijn gedachten kunnen afdwalen en zijn erotische verlangens doen ontwaken, zodat hij ertoe wordt gebracht ze op een immorele wijze te bevredigen. De wijze koning Salomo schreef hier op waarschuwende wijze over in het bijbelboek Spreuken. Hij beschrijft hoe een jongeman die het aan hart ontbreekt „in de schemering, op de avond van de dag, bij de nadering van de nacht en het donker” door de straat gaat dicht bij het huis van een prostituée. — Spr. 7:7-9.
Stellig wordt hierdoor beklemtoond hoe noodzakelijk het voor godvrezende personen is een juist gebruik te maken van de schemertijd alsook van de andere uren van de dag. Het is gebiedend noodzakelijk om over de reine en verheven beginselen uit Gods Woord de bijbel na te denken en zijn gedachten in gebed op te heffen tot de Grootse Schepper van de kalmerende schemering, Jehovah God.